1294 تشكيل شد ، مجددا رياست دولت را به عهده گرفت 21 .
در اين دورهء زمامدارى ، محمّد ولى خان سپهسالار اعظم گرفتار مشكلات عمدهاى كه بيشتر از مداخلات خارجى و هرجومرج داخلى ناشى بود ، شد 22 . از مهمترين حوادث اين دوره ، دخالت زياده از حد روسها و انگليسها در ايران به خصوص پس از خروج شوستر بود .
دولتهاى نامبرده براى اعمال نفوذ كامل خود پروژهاى به ايران پيشنهاد كردند كه قوايى از ايران تجهيز شود و پولى هم به ايران بپردازند كه زير نظر كميسيون مختلط روسى و انگليسى و ايرانى خرج شود . اين پيشنهاد البتّه با حيثيت و استقلال ايران تناسبى نداشت و به دولت ايران هم فشار زيادى در اين مورد وارد مىشد ، تا اينكه عاقبت محمّد ولى خان سپهسالار حاضر به امضاى اين قرارداد شد و معروف است كه هنگام امضاء چنين نوشت : « به واسطهء فورس ماژور امضاء مىكنم . »
كابينهء سپهسالار سرانجام در اثر تجاوزى كه عثمانيها در غرب ايران براى جنگ با روسها كرده بودند ، در اواخر مرداد يا اوايل شهريور 1295 خورشيدى استعفا كرد .
سپهسالار در دورهء دوّم مجلس از تهران و دورهء سوّم از زنجان به نمايندگى مجلس شوراى ملّى برگزيده شد كه در هيچكدام از دو دوره ، شركت نكرد .
پس از كودتاى 1299 خورشيدى ، به دستور سيد ضياء الدّين طباطبايى ، دستگير شد و مدّتى را در حبس گذراند . البتّه قرار بود كه او و چند نفر ديگر از رجال و شاهزادگان به دستور سيد ضياء اعدام شوند كه احمد شاه از اين عمل جلوگيرى كرد . در جريان مجلس مؤسسان كه در 21 آذر 1304 خورشيدى تشكيل شد ، سپهسالار در صف نخستوزيران پيشين ديده شد و ديگر در هيچ مجلس رسمى حاضر نشد .
از جمله كارهايى كه سپهسالار در دوران عمر پرفرازونشيب خود انجام داد ، ساختن راه چالوس به تهران است و اين همان راهى است كه اكنون به نام جاده مخصوص معروف و اتومبيلرو شده است . محمّد ولى خان از ساختن اين راه نظرش احداث نزديكترين راه ميان تهران و مركز حكومت ايلى بود . در اردبيل و رشت مدرسه ساخت و در قزوين سدى بنا كرد . در تهران قنواتى احداث كرد و محلهء ولىآباد تهران را ساخت و در سال 1300 خورشيدى در كميته كمك به قحطىزدگان شركت كرد . سپهسالار در آخر عمر علاوه بر
زندگينامه رجال و مشاهير ايران ( فارسي ) — صفحة 151
مساهمون: حسن مرسلوند
ص١٥١