اصفهانى ، « آيتاللّه حسين نائينى » ، « آقا ميرزا مهدى آيتاللّهزادهء خراسانى » ، « آقا ميرزا احمد آيتاللّهزاده » ، « آيتاللّه شهرستانى » ، « حسين طباطبايى » ، « عبد الحسين شيرازى » ، « صاحب جواهر » و عدهاى ديگر بعنوان اعتراض به طرف ايران حركت كردند .
علماى تبعيدى در ايران با استقبال گرم دولت و مردم ايران روبرو شدند و تلگرافات خير مقدم از سوى « احمد شاه » و دولت براى آنان مخابره شد 40 . سيد ابو الحسن اصفهانى نيز مانند بقيه تبعيدشدگان به شهر مذهبى قم رفت و براى مدتى در آنجا ساكن شد . سردار سپه كه در آن هنگام رئيس الوزراء بود به خوبى توانست از وجود بعضى از علماى تبعيدى مانند آيتاللّه ابو الحسن اصفهانى و « آيتاللّه نائينى » به نفع خود بهرهبردارى سياسى و تبليغى نمايد ، بهطورىكه در سال 1303 كه طرفداران او خواهان « جمهورى » نمودن سيستم حكومتى ايران بودند و به نفع جمهورى تظاهرات و راهپيمايىها در سراسر ايران بر پا بود ، اين تغيير سيستم به مذاق مرحوم « مدرس » و جمعى از آزادىخواهان و روحانيون خوش نيامد و علما علنا به مخالفت با آن برخاستند و در نتيجه سردارسپه شكست سختى در اين قضيه خورد ، ولى طى سفرى به قم و ديدار با آيتاللّه ابو الحسن اصفهانى و ساير روحانيون موفق شد كه دو بيانيه در رابطه با نفى جمهوريت از طرف روحانيون و خودش صادر نمايد 41 .
سرانجام علماء تبعيدى كه نمىتوانستند براى هميشه در ايران بمانند ، تصميم گرفتند به عراق بازگردند . در اين رابطه دو تن از همراهان خود ، « ميرزا مهدى خراسانى » و « شيخ جواد جواهرى » را به عراق فرستادند و ضمن پيامى به « ملك فيصل » از وى خواستار شدند كه وسائل بازگشت آنان را به عراق فراهم سازد .
ملك فيصل نامهاى به تاريخ 26 رجب 1342 و پيامهايى شفاهى وسيلهء همان دو تن و « سيد باقر سركشيك » براى « نائينى » و ابو الحسن اصفهانى فرستاد . « فيصل » همچنين پيامهايى شفاهى وسيله « سيد باقر سركشيك » براى سردارسپه داد . « فيصل » در نامهاش به علماء صريحا اعلام كرد كه در صورتى علماء خواهند توانست به عراق بازگردند كه تعهد كتبى بدهند كه در امور سياسى عراق هيچگونه دخالتى نخواهند كرد . از تعهدنامهء سيد ابو الحسن اصفهانى و نامهء « مهدى خراسانى » و « جواد جواهرى » به « فيصل » چنين برمىآيد كه پادشاه عراق از موقعيت استفاده كرده يكى ديگر از شرايط بازگشت علماء به عراق را اين قرار داده بود كه « نائينى » و اصفهانى سردارسپه را بر به رسمت شناختن عراق وادار سازند و آن دو مجتهد نيز قول مساعد دادند . بنابراين ، چهار تن از سران علماء تبعيدى ، يعنى « نائينى » ، « سيد عبد الحسين طباطبايى » ، « سيد حسن طباطبايى » و سيد ابو الحسن
زندگينامه رجال و مشاهير ايران ( فارسي ) — صفحة 194
مساهمون: حسن مرسلوند
ص١٩٤