970 تا 971 . تفاسير مصطفوى [ اوايل قرن 15 ]
نمونه آنها ، عارف نامى و فقيه صمدانى آية اللّه حاج ميرزا حسن بن محمّد رحيم تبريزى مصطفوى يكى از مفسّران نامور شيعه در قرن چهاردهم و اوائل قرن پانزدهم هجرى مىباشند .
وى كه عارف خداجوى و سالك گمنام در عرصههاى علمى و فرهنگى و يكى از خدمتگزاران صديق علم و دانش ، و يكى از اخيار و نيكان و يكى از حسنات و ذخائر روزگار ما هستند كه در كمال تواضع و فروتنى ، بدون كوچكترين ادّعاى رتبه و مقام و درجه و عنوان ، مشغول تحقيق و بررسى و تلاش و كوشش در راه نشر و إحياء آثار گذشتگان و به يادگار گذاشتن آنها ، به آيندگان مىباشد .
زندگى آن بزرگوار در دو كلمهء كوتاه خلاصه مىشود : وفا و صفا . وفاء به دوستان و علاقهمندان و تعهّد به اسلام و احكام عاليهء آن .
صفا در ارائه خدمت سالم و راستين به اسلام و مسلمين ، بىآنكه كوچكترين توقّع و انتظارى داشته باشد ، يا در پى عنوان و لقبى سعى و تلاش نمايد .
معظمله را از آن روزگار 1340 ه . ش مىشناسم . از آن روزگارى كه ، ايشان پس از فراغت از تحصيلات عاليه كه در محضر آيات عظام قم به ويژه آية اللّه حجت و آية اللّه بروجردى انجام گرفته بود ، به تهران تشريف بردند و كانون نشر معارف اسلامى را در يكى از سراهاى خيابان بو ذر جمهورى ترتيب دادند ، كه برخى از كتابهاى اخلاقى و دينى را منتشر مىنمودند .
ايشان اين شغل شريف را نه براى كسب مال و سود مادّى ، بلكه محض نشر اسلام و ترويج اهداف قرآنى ، تأسيس فرموده بود ، آرى از آن روزها ايشان را مىشناختم و به محضرشان مشرّف مىشدم ، البتّه شناخت اينجانب در حدود فهم و درك خودم بود ، نه در حدّ عظمت روحى و ابعاد معنوى و عرفانى ايشان . در آن روزها كتابهاى كوچك جيبى يا رسالههاى 40 و 50 صفحهاى همانند :
« نظرى به انجيل و تعليمات مسيحيّت » پيرامون تعاليم تحريف يافته مسيحيّت يا « همسران رسول خدا ( ص ) » ، را پيرامون حكمت و فلسفه ازدواجهاى پيامبر خدا ( ص ) ، كه از اينجانب منتشر شده بود و نوعا قيمت پشت جلد آنها 6 ريال يا 12 ريال و نهايتا 15 ريال بيشتر نبود . شمارگانى از آنها را مىخريدند ، و فراوان تشويق مىفرمودند ، گمان مىرفت كه جهت مصرف و فروش واقعى است ، سپس كاشف به عمل مىآمد كه محض ايجاد روحيّه در نوپايان و تازهقلمبهدستان بوده است كه موجب دلگرمى و تشويق آنان بوده باشد ، در هر صورت از چنين شخصيت علمى و عرفانى ، اكنون سه اثر نفيس تفسيرى را در دست داريم :
1 . التحقيق فى كلمات القرآن الكريم ( 13 جلد ) :
اين تفسير كه به صورت دائرةالمعارف قرآن يا قاموس آن مىباشد با خطّ زيباى مؤلّف ، به رشتهى تحرير درآمده است ، و از روى همان خطوط ، عكسبردارى شده است و هر مجلّد آن ، شامل 400 تا 500 صفحه وزيرى مىباشد ، در اين تفسير شريف به توضيح كلمات و شرح لفظى آنها و تفسير آيات پرداخته شده است اين اثر نوعى تفسير ضمنى و محتوائى مىباشد . مؤلّف محترم ، در آغاز آن مىنويسد : « فلمّا كانت الاستفادة من الحقائق و المعارف و الأحكام و الأحزاب من القرآن المجيد متوقّفة على فهم مفرداته على وجه التدقيق و التحقيق ، فيلزم علينا ان نجهد اوّلا فى ادراك حقائق تلك الكلمات و الالتفات و التمييز بين مفاهيمها الحقيقيّة و المجازيّة . » « چون بهرهبردارى و استفاده از حقايق معارف و احكام و آداب قرآن منوط به فهم و