حاج ميرزا حسين خليلى تهرانى ، ( م : 1326 ق ) .
شيخ ، پس از تحصيلات مقدماتى ، در سنين جوانى به همراه پدر ، به نجف اشرف ، مشرف گشت . و حدود 7 سال در آن سامان مقدّس بماند . و از اساتيد و عالمان بزرگى چون : سيد محمد كاظم يزدى ، ( م :
1337 ق ) ، و ميرزا محمد تقى شيرازى ، ( م : 1338 ق ) ، كسب فيض كرد . گفتهاند : به معيّت مرحوم آية اللّه العظمى خوئى ، ( م : 1413 ق ) ، مدتى از درس مرحوم ميرزاى نائينى ، ( م : 1355 ق ) ، نيز بهرهمند گرديد . در يكى از نامههايى كه ميرزاى نائينى ، براى ميرزاى اصفهانى ، نوشته است . ذكر حاج شيخ مجتبى قزوينى ، آمده است .
شيخ سپس به قزوين بازگشت . و دو سال در زادگاه خويش بماند . در اين مرحله از عمر خود بود ، كه به مربّى بزرگ ، داناى حقايق و اسرار ، و عالم به معارف قرآنى واجد آن معارف و متعبّد به آن معارف ، حضرت سيد موسى زرآبادى قزوينى ، ( م : 1353 ه . ق ) - كه شوهر خواهر وى نيز بود ، رسيد ، و با تعاليم او پا به دايرهء عوالم انسانيّت و شناخت اين عوالم گذاشت ، و در راه كسب « علم باطن » افتاده ، و بسيارى از علوم محتجبه را نيز از وى بياموخت ، و به رياضات و مجاهدات شرعى ، بپرداخت ، و به سير « عوالم الهى » روى آورد . و همين استاد بود ، كه وى را - از همان اوان - به سستى مبانى معارف غير قرآنى واقف ساخت ، و روى دل او را از فلسفه ، يونانى ، و عرفان و اشراق گنوسى و اسكندرانى ، و فلسفهها و عرفانهاى امتزاجى ، بهسوى مطلع حكمت يمانى و مشرق انوار قرآنى ، بازگرداند .
شيخ سپس به قم آمد ، و دو سال نيز در اين شهر علم بماند ، و از درس خارج حاج شيخ عبد الكريم يزدى ، ( م : 1355 ق ) ، استفاده كرد . آنگاه رخت به مشهد كشيد ، و در آستانه فيّاض ولايت رضوى ( ع ) ، ماندگار گشت ، و در آن سامان از استادان بزرگى بهرهمند گرديد : حاج ميرزا محمد آقازاده خراسانى ، ( م : 1365 ق ) ، حاج آقا حسين قمى ( م : 1366 ق ) ، آقا بزرگ حكيم شهيدى ، ( م : 1355 ق ) ، شيخ موسى خوانسارى ، ( مؤلّف « حاشيه مكاسب » ) ، و شيخ اسد اللّه عارف يزدى ، و سرانجام عالم بزرگ و مربّى و متعقّل سترگ ، حضرت ميرزا مهدى غروى اصفهانى خراسانى ، ( م : 1365 ق ) .
شيخ مجتبى قزوينى خراسانى ، پس از گذراندن مراحل يادشده ، و بهرهمندى كامل از شعب مختلف علوم معقول و منقول ، و كمالپذيرى با رياضات و عبادات ، خود انسانى بزرگ و مربّى كامل گشت . و در شمار كاملان و بزرگان عالمان باطن درآمد . وى از سال 1347 ق ، در حوزهء مشهد شروع به تدريس و تربيت طلّاب و فضلاء كرد ، و 40 سال ، در مركز علمى مشهد به اين مهم اشتغال داشت . و دهها تن عالم و فاضل و مدرس و واعظ و محقق و مؤلّف را ، در سايهء مهرآيين خويش بپروراند . و در خلال گفتن درسهاى گوناگون ، در فقه و اصول و فلسفه و اخلاق اسلامى و معارف قرآنى ، و تبيين و تحكيم مبانى ، « مكتب تفكيك » ، به صورتى پدروار و با رفتار مهربار به حال و احوال طلّاب مىرسيد ، و با آنان با تواضع و افتادگى بسيار ، سلوك مىكرد . او زندگى بسيار سادهاى داشت ، و با اين چگونگى گاه از نيازهاى خود چشم مىپوشيد ، و آنچه را مىتوانست به طلبهاى تنگدست برساند ، مىرسانيد . اين بود ، كه شيخ بزرگوار كه خود نمونهاى مجسّم از تقوى ، و نفسكشى ، و اعراض از مال و منال و جاه و مقام و شهرت و نعمت دنيا بود ، براى هر طلبهء محصلى ، و هر پوياى اسوهجويى ، مايه تسلّايى بود گرانقدر و تأثيرگذار . وى
طبقات مفسران شيعه ( فارسي ) — صفحة 900
مساهمون: عبد الرحيم عقيقي بخشايشي
ص٩٠٠