شأن نزول ، نظم ، قرائت ، لغت و إعراب بود ، به لغت پارسى شرح نمايم بلكه بعضى كه عوام الناس هستند ، و از لغت عربى عارىاند فىالجمله تمتّعى بردارند . . . » به تاريخ 1294 ه . ق . اين كتاب را از اول تا جزء شانزدهم آن بهقدر القوّة شرح پارسى نوشتم ، و از سورهء يس تا خاتمهء قل اعوذ برب الناس و اين كتاب موسوم نمودم ، به « مفصّل البيان فى علم القرآن . . . » تمّ ، غرة شهر جمادى الثانى سنة 1294 ه . ق .
سه مجلد اصل به خط مؤلّف از مخطوطات اهدايى مرحوم مشكاة به دانشگاه تهران ، تحت شمارههاى 39 ، 40 و 41 ، موجود است . « 1 »
همان گونه كه ملاحظه شد نوع تفاسير اين قرن ، در زاويهء خاصّى حركت نمودهاند تفسير جامع و شاملى كه دربرگيرندهء تمام ابعاد و زواياى هدايتى بشر را دربر گرفته باشد كمتر در ميان اين نمونههاى عرضهشده ، وجود دارد ازاينرو ما نام اين قرن را « قرن خمود و ركود تفاسير » نامگذارى نموديم البتّه اين نظر يك نظر ابتدائى و ارتجالى است و قابل تجديد نظر مىباشد نهايت امر با ارائه دليل و برهان چون از قديم الأيّام گفتهاند :
نحن أبناء الدّليل * نميل حيثما يميل
ما فرزندان دليل هستيم رو به آنسو هستيم كه دليل و برهان رهسپار آنسو مىباشد .
هامش
( 1 ) دائرةالمعارف تشيع ، ج 4 ، ص 559 به نقل از منابع :
الذريعة ، ج 21 ، ص 370 - فهرست اهدايى مشكات به كتابخانهء دانشگاه تهران ، ج 1 ، ص 219 - طبقات اعلام الشيعة ، ج 1 ، ص 151 - معجم الدراسات القرآنية ، ص 282 - معجم المؤلفين ، ج 2 ، ص 303 - فهرست نسخههاى خطى فارسى ، ج 1 ، ص 60 .