فقط مشخّصات زير در معرّفى آن انجام گرفته است :
تفسير اربع سور
الأولى : [ . . . ] .
الثّانية :
سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ
للتّوحيد .
الثّالثة :
وَ التِّينِ
للمعاد .
الرّابعة :
وَ الْعَصْرِ
للأعمال .
اين تفسير ، ضمن مجموعهاى كه به خطّ شهاب ، تحرير در سال 737 ه ، آمده است ، و اين مجموعه ، پيش سيّد حسين طبيب نگهدارى مىشود . « 1 »
213 . لسان التّنزيل [ مؤلّف نامعلوم ] [ اواسط قرن هشتم ]
اين تفسير براساس ترجمه و انتقال لغات قرآنى به زبان فارسى به ترتيب از سورهء فاتحه و بقره تا پايان قرآن تنظيم يافته است . البتّه در اين رشته كتابهايى مانند وجوه قرآن ، تراجم الأعاجم ، تفسير مفردات ، ترجمان القرآن و لغات قرآن ، و اخيرا قاموس قرآن را از پيشينيان داريم .
آقاى منزوى در كتاب « فرهنگنامههاى عربى به فارسى » ، كتاب لسان التّنزيل را معرّفى مىكند « 2 » و احتمال مىدهد كه اين كتاب ، تلخيص « المستخلص » ، بوده باشد كه قواعد صرفى از آن ، حذف شده است ، و ديباچهء تراجم الأعاجم به آن الحاق گرديده است ، و تأليف آن به قرن هشتم بازمىگردد . و باز احتمال داده شده است كه ، اين كتاب برگردان همان تراجم الأعاجم باشد ، كه به ترتيب معكوس از سورهء ناس تا بقره پيش رفته است . در هر صورت آغاز آن :
« الحمد للّه مائح الأعلاق ، و الصّلاة و السّلام على صادق الوعد و الميثاق . . . و بعد فهذه ، مختصر في التّفسير و التّأويل ، سمّى « لسان التّنزيل » و الشّرط فيه انّ كلّ كلمة فسّرها لا يعود اليها . . . » مىباشد .
نسخهاى از اين تفسير پيش مرحوم استاد محيط طباطبائى ، در تهران پيدا مىشود كه تاريخ كتابت آن به جمادى الثّانى 1063 ه ، برمىگردد كه در 200 ، صفحه قرار دارد ، آنچنانكه در فرهنگنامهها آمده است ؛ و نسخه ديگر ، در كتابخانهء ملّى پيدا مىشود . « 3 »
* المستخلص في ترجمان القرآن
اخيرا با همّت آقايان دكتر علوى مقدّم و دكتر رضا اشرفزاده ، كتاب المستخلص فى ترجمان القرآن تصحيح و بازنگرى شده و به چاپ رسيده است ، كه تا حدودى ، مشخّصات فوق را تأمين مىنمايد ، ولى اين كتاب به احتمال قوى از تأليفات محمّد بن محمّد نصر بخارى بوده باشد ، كه يك دورهء فشرده از فرهنگ لغات قرآن مىباشد . در ترجمهء آن از لغات فارسى كهن و زيبا ، و تركيبات دلنشين گذشته بهره جسته است ، و زندگى او طبق اظهار مترجمين محترم ، در سالهاى 710 و 711 ، بوده است ، و پيش از 757 ه ، درگذشته است . او از مردم سرزمين خراسان است ، و كتابت نسخهء آن به سال 722 ه ، برمىگردد . اين ترجمه در 372 صفحه ، با وضع بسيار مناسب ، از سوى مركز نشر فرهنگى رجاء ، در سال 1365 ه . ش ، انتشار يافته است .
* ترجمهاى ديگر
البتّه در همان تاريخ اين كتاب توسّط آقاى دكتر مهدى درخشان ، ( استاد دانشگاه ) ، نيز با خصوصيّات مشابه ، تهيّه و تنظيم يافته ، و از سوى انتشارات دانشگاه تهران چاپ و انتشار يافته است .
214 . تحفة الأشراف [ م 753 ه . ق ]
مؤلّف آن سلالة الأطياب ، سيّد يحيى بن قاسم علوى يمنى يكى از اعلام قرن هشتم زيديّه
هامش
( 1 ) الذّريعة ج 26 ، ص 216 .
( 2 ) فرهنگنامههاى عربى به فارسى ص 153 .
( 3 ) الذّريعة ج 17 ، ص 301 .