فرزندش نقل و بازگو مىنمايد . » « 1 » ذهبى گفته است :
على ( ع ) او را مأمور وضع علم نحو نمود و گفت چه زيبا است جهتگيرى كه نمودهاى بدان جهت « نحو » را نحو گفتند يعنى ما احسن هذا النحو الّذى نحوت . » « 2 »
يا جامع العلم نعم الذّخر تجمعه * لا تعدلنّ به درّا و لا ذهبا
و جامع العلم ، مغبوط به أبدا * فلا يحاذر فيه الفوت و السّلبا « 3 »
9 . ابو صالح ميزان البصرى [ ت : 100 ه ]
او يكى از چهرههاى مشهور تابعين و از شاگردان ابن عبّاس به شمار مىآيد . محمّد بن سائب كلبى صاحب تفسير معروف ، فراوان از او نقل كرده است او يكى از شيعيان موثّق مىباشد .
مرحوم شيخ مفيد در كتاب « الكافية في ابطال توبة الخاطئة » حديثى را كه توسط ميزان البصرى از ابن عباس روايت شده است مىآورد در ذيل آن مىافزايد ، : اين حديث صحيح الأسناد مىباشد چون راويان جليل القدرى در سند آن قرار دارند » و اين سخن شيخ ، جلالت قدر او را مىرساند . كتاب « تنوير المقياس » منسوب به ابن عبّاس توسّط او روايت شده است از ابو صالح ميزان بصرى نمونهء تفسيرى ذكر نشده است آوردن او در عداد مفسّران فقط به جهت روايتگرى او نسبت به تنوير المقياس مىباشد .
10 . عكرمه مولى ابن عبّاس ( ره ) [ 100 ه ]
عكرمه خدمتگزار ابن عبّاس يكى از ديگر مفسّرين و آشنايان با معارف عاليه قرآنى مىباشد كه در قرن نخستين اسلامى مىزيست .
إِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ
( سبأ ، آيهء 24 ) أشك اللّه فى نبيه ؟ الأغانى ، ج 11 ، ص 120 .
« ابن حيّان » گويد : او يكى از علماى عصر خود نسبت به فقه و علوم قرآنى بود . » واقدى گويد :
دريايى از دردهايمان بود .
هرچند رجال درايت و حديث در مورد عقائد او نظر مثبتى ندارند صاحب معجم رجال الحديث در مورد او گويد : « كشّى گفته است او خدمتگزار ابن عبّاس بود . » « 4 » و از ابن أزداد بن مغيره از فضل بن شادان از ابن عمير از حمّاد بن عيسى از حريز از زراره نقل نمود كه امام باقر ( ع ) فرمودند : اگر عكرمه را به هنگام جان دادن درك مىكردم به حال او سودمند مىگشتم به امام صادق ( ع ) عرض شد ايشان ، چگونه سودمند مىشدند ؟ فرمود به او تلقين مىنمود چيزى را كه شما بر آن معتقد هستيد ولى چه سود ابو جعفر او را درك نكرد و نافع به حال او نيز نگشت . كشّى مىافزايد اين سخن همانند آيهء شريفهاى است كه مىفرمايد : « اگر دوست مىگرفتم حتما فلانى را دوست انتخاب مىكردم » داودى صاحب طبقات مفسّران از شافعى نقل مىكند :
« در بين تابعان كسى داناتر از عكرمه نسبت به كتاب خدا باقى نماند عكرمه مىگويد : ابن عباس بر پاهاى من قيد و زنجير مىگذاشت تا قرآن و سنّت ياد مىداد تا با بين لوحين ، تفسير مىنمودم پس هر چيزى كه در مورد قرآن به طبرسى و هم پس از ابن عباس مىباشد . « 5 »
اين سخن مدح عكرمه نيست بلكه ضدّ آن را مىرساند . . . . » « 6 »
ولى با توجه به مباشرت مستقيم خدمتگزارى
هامش
( 1 ) معجم الادباء ، ج 12 ، ص 34 - 38 ، چاپ بيروت .
( 2 ) سير أعلام النبلاء ، ج 4 ، ص 82 .
( 3 ) معجم الادباء ، ج 12 ، ص 34 - 38 ، چاپ بيروت .
( 4 ) معجم رجال الحديث ، ج 11 ، ص 161 .
( 5 ) طبقات مفسران داودى ، ج 1 ، ص 22 .
( 6 ) معجم رجال الحديث ، ج 11 ، ص 161 .