موقّت برگزيده شد . آثار و تأليفاتى از او به يادگار مانده است ، هرچند برخى از آنها به صورت تئورى و فرضى مىباشد و هنوز به مرحلهء قطعيّت نايل نيامده است .
* آثار و تأليفات قرآنى
1 . سير تحول در قرآن ، ( دو جلد ) .
2 . بازگشت به قرآن ، ( 7 جلد ) .
3 . باد و باران در قرآن .
4 . آموزش قرآن .
مرحوم بازرگان ، در پيشگفتار « سير تحوّل در قرآن » ، بخشى از اهداف سير تحقيقى خود را اينچنين بازگو مىنمايد :
« الرَّحْمنُ ، عَلَّمَ الْقُرْآنَ ، خَلَقَ الْإِنْسانَ ، عَلَّمَهُ الْبَيانَ »
، حمد و سپاس بر خداى رحمن كه پس از چهار سال و چند ماه ، جلد دوم سير تحوّل قرآن ، با جلد ضميمه ، برطبق وعدهاى كه داده شده بود در اختيار علاقمندان به قرآن ، قرار مىگيرد .
جلد اوّل ، براى ارائه كلّى مطالب و رسيدن به مقصود يا جلوهاى از خصوصيّات بارز كلام خدا و زمانبندى آيات و موضوعات ، به ترتيبى كه انتشار يافت كافى بود . اگر مىخواستيم تمام جداول و منحنىها و جستجوهايى را كه منتهى به منحنى تنزيل و جدول تعيين سال نزول آيات مىشد در يك جلد بياوريم ، علاوه بر تأخير كار و شايد تعليق به محال شدن چاپ كتاب ، سبب سنگينى آن به لحاظ وزن و قيمت مىگرديد و سنگينى ديگرى بر حوصله و ذهن خوانندگان وارد مىآورد ، به طورى كه اساس و عصارهء مطالب در لابيرنت اوراق و ارقام ، گم مىشد .
خداوند عليم حكيم ، تكذيب آيات خود از ناحيه منكرين را ، گناه يا ظلمى در رديف تحريف كلامش و افترايى كه به وسيلهء مخالفين يا موافقين صورت گيرد دانسته و اعلام مىفرمايد :
« فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَبَ عَلَى اللَّهِ وَ كَذَّبَ بِالصِّدْقِ إِذْ جاءَهُ أَ لَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْكافِرِينَ »
« 1 » مىفرمايد :
روى اين اصل ، از زمان تأليف كتاب در سال 1344 ه . ش ، در نظر نبود حالت اعلام يك سلسله احكام و نتايج قطعى به آن داده شود ، بلكه خواننده را پا به پا در جريان تشكّل و تحوّل فكر و تفحّص اينكه آيا طول متوسّط آيات مىتواند منطبق و معرّف سال نزول باشد يا نه ؟ بگذارد .
انتشار جلد دوم و گردآورى جلد اول و منحنىهاى مربوط به كليهء سورهها و تقطيع بعضى از سورهها نيز بدينمنظور است ، كه ايرادها و اشتباهات رخ داده تشخيص داده مىشود و اگر استدلالها و استنباطهاى صحيحترى به نظر برسد تذكّر دهند يا اصولا در مقام تجديد نظر و تكميل كار برآيند ، تا چنانچه افتراء و تحريف در كتاب خدا صورت گرفته باشد ، رفع گردد .
مثلا پس از انتشار جلد اول ، ضمن استفاده از كتاب ، به اين مطلب برخوردند كه اگر در جلد اوّل توزيع آيات علاوه بر تعيين درصدهاى آيات درصدهاى كلمات آن سوره را كه در آيات داراى طولهاى مختلف پخش شدهاند نيز محاسبه نماييم و به صورت منحنى ، نمايش دهيم ، چهرهء ديگرى از سوره ظاهر مىشود و شاخصهاى تازهاى به دست مىآيد كه مىتواند در متوسّطگيرى شاخصها ، براى رسيدن به طول مبناى صحيحتر ، مفيد واقع شود و دقّت و تقريب بيشترى را در منحنى تنزيل و در جدول سالهاى نزول ، باعث گردد .
به طور نمونه ، اگر به جدول سورهء طه ( شماره 6 ، ص 27 ، جلد اول چاپ 1355 ) نگاه كنيم ،
هامش
( 1 ) سورهء زمر ، آيهء 32 .