در ذكر فقرا و تعداد ايشان هشتاد نفرست ( از خواجه عماد الدّين بلگرامى تا بىبى خرد بلگرامى ) ص 9 - 175 ، فصل دوم در ذكر فضلا مشتمل بر تراجم هفتاد و سه فاضل ( از مولانا حسن صغانى تا آزاد بلگرامى ) ص 180 - 311 .
دفتر دوم سرو آزاد نام دارد و فصول آن مذكور افتاد . هر دو دفتر در سال 1328 ه ق ، از روى نسخهء كتابخانهء آصفيّهء دكن كه تاريخ آن 1180 هجرى و بيست سال پيش از مرگ مؤلف است با فهرست صاحبان تراجم و مقدمهء مولوى عبد الحق باردو در دكن بچاپ سنگى مغلوط رسيده است . دفتر اول 311 + 7 صفحه و دفتر دوم 407 + 20 صفحه ، قطع وزيرى ، خط نستعليق ، كاغذ سفيد .
در سرو آزاد پس از حمد و نعت و حال تأليف كتاب ( ص 1 ) شرحى در باب جواز شعر گفتن و خواندن از آثار و احاديث بيان شده ( ص 2 ) و در دنبال آن كيفيت آغاز شعر و شاعرى مذكورست ( ص 14 ) و از صفحهء 14 تراجم آغاز مىشود .
تراجم نسبة مختصر ولى مفيد و دقيق است و مؤلف مآخذ خود را در ضمن تراجم مذكور داشته ، ولى گاهى هم دوچار لغزشهايى شده كه از آن جمله است در ترجمهء زلالى خوانسارى كه مىنويسد : « و فوت زلالى در سنهء احدى و ثلاثين و الف ( 1031 ) واقع شد ، مصرع « از جهان رفت زلالى بجنان » تاريخ يافتهاند » ( ص 42 ) در حالى كه اين مصراع مادهء تاريخ زلالى هروى است كه در 931 وفات يافته و همين عدد از آن استخراج مىشود .
براى ترجمهء مؤلف و آثار ديگر او ، رك : ذيل خزانهء عامره در همين كتاب .
تاريخ تذكره هاى فارسى ( فارسي ) — صفحة 707
مساهمون: أحمد گلچين معانى
ص٧٠٧