پدرى وشروط عاقله ده است أول آنكه پدر يا خويشان پدرى باشند پس بر مادر وخويشان
مادرى خونبها دادن واجب نيست دوم آنكه مرد باشند چه بر زنان واجب نيست سيم
آنكه بالغ باشند چه بر طفل واجب نيست چهارم آنكه عاقل باشند چه بر ديوانه واجب
نيست پنجم آنكه در وقت دادن خونبها مالدار باشند چه اگر مفلس باشند در آن وقت
بر ايشان واجب نيست واگر چه در وقت كشتن مالدار باشند ششم آنكه كشتن را به
گواهان عادل به ثبوت رسانيده باشند پس اگر كشنده اقرار كند يا با ولى مقتول صلح نمايد
خونبها بر عاقله واجب نيست هفتم آنكه به خطا باشد پس اگر عمدا كشته باشد خونبها
بر عاقله نيست هشتم آنكه كشنده آزاد باشد چه اگر بنده باشد عاقله چيزى نمىدهد
نهم آنكه كشته شده جهود نباشد چه جهود را عاقله نيست دهم آنكه كشنده آزاد باشد
چه بنده را عاقله نيست وآقاى أو مخير است در آنكه خونبها دهد يا غلام را به ولى مقتول
سپارد وهر گاه اين شروط متحقق شود واجبست بر خويشان قاتل كه خونبهاى مقتول را بدهند
واگر چه ايشان در آنحال از قاتل ميراث نمىبرند واگر خويشان موجود نباشند عاقله قاتل
كسى است كه أو را آزاد كرده باشد واگر أو نيز موجود نباشد عاقله أو كسى است كه نزد
حاكم شرع گفته باشد كه هر جنايتي كه از أو سر زند أو ضامن باشد واگر أو نيز موجود نباشد
عاقله أو امام است ودر كشتن عمد وشبيه عمد چيزى از خونبها بر عاقله لازم نيست مگر
آنكه كشنده مرده يا گريخته باشد چه در اين صورت بعضي از مجتهدين گفته اند كه خونبها را
خويشان نزديك أو مىدهند هر گاه مالي نداشته باشد وهمچنين عاقله را خونبها دادن
لازم نيست هر گاه چارواى كسى كسى را بكشد بلكه در اين صورتها از مال قاتل بايد داد
وجهودان عاقله ندارند بلكه قاتل خود متعهد خونبهاى كشته شده است خواه به عمد واقع شده
باشد وخواه به خطا واگر جهودان چيزى نداشته باشند امام عاقله ايشان است زيرا كه أو
جزيه از ايشان مىگيرد پس خونبها را نيز أو به حسب رأى خود بر عاقله قسمت مىكند وبعضي گفته اند
كه مالدار ايشان نيم مثقال طلا ميدهد وفقير ايشان چهار يك مثقال وقول أقرب آنست
كه امام آن را به حسب رأى خود به طريق مراتب ميراث بر عاقله ايشان قسمت مىكند پس اگر فرزندان
از عهده خونبها بيرون نتوانند آمد يا چيزى نداشته باشند وبرادران يا فرزندان ايشان بر آن
قادر باشند ايشان مىدهند وهمچنين اگر ايشان عاجز آيند أعمام قاتل وأولاد ايشان واگر
جامع عباسى ( فارسي ) — صفحة 452
مساهمون: الشيخ البهائي العاملي
ص٤٥٢