22 . رسالهاى در كلام « 1 »
در اين رساله مىگويد چون ديدم دلايلى كه در كتابهاى كلامى دربارهء پنج اصل دين آوردهاند بر پايهء باطل ساختن دور و تسلسل نهاده شده است و اين خود مورد نزاع مىباشد و سخنان فراوان در اينباره گفته شده است ، من خواستهام آنها را از راه ديگرى اثبات كنم كه به تباه ساختن دور و تسلسل نيازى نباشد و اين رساله را ساختم .
او در اين رساله در پنج اصل دين راه ديگرى پيش گرفته و اصل نيازمندى و بىنيازى موجودات را پايهء استدلال خود ساخته ، هستى خداوند و يگانگى او را ثابت كرده است . در سه اصل ديگر پايهء استدلال او دانايى خداوند است كه ناگزير دادگر خواهد بود و هرچيزى را در جاى خود خواهد گذارد و ناگزير بايد پيامبر و پيشوايى آموزنده از سوى او براى راهنمايى مردم بيايد و مردم را در برگزيدن آن دستى نخواهد بود و معاد و رستاخيز هم چون پيامبر گفته است راست خواهد بود و نيازى به دليل نخواهد داشت .
منابع : آتشكدهء آذر . آذر بيگدلى . به تصحيح جعفر شهيدى 233 ؛ آثار الشيعه . جواهر الكلام . ج 4 .
ص 100 ؛ احوال و آثار خوشنويسان . مهدى بيانى . ج 3 ص 784 ، تاريخ ادبيات ايران . ادوارد براون . ج 4 صص 175 ، 194 ، 197 ؛ تاريخ ادبيات فارسى . هرمان اته ص 200 ؛ تاريخ تذكرههاى فارسى . احمد گلچين معانى . ج 1 صص 654 - 655 و ( 2 ) 148 ، 618 ، 693 ؛ تذكرهء خوشنويسان .
غلام محمّد هفت قلمى . ص 117 ؛ تذكرهء حسينى . حسين دوست سنبهلى . ص 359 ؛ تذكرهء شوشتر . عبد اللّه شوشترى . ص 139 ؛ جاويدان خرد 2 ( 1355 ) ، صص 15 - 17 ؛ جشننامهء مدرس رضوى . ضياء الدين سجادى . صص 201 - 225 ؛ دانشمندان آذربايجان . محمّدعلى تربيت . ص 80 ؛ الذريعه . محمّدمحسن آقابزرگ تهرانى . ج 9 / 4 ، ص 1266 ؛ ريحانه الادب . محمّدعلى مدرس . ج 4 صص 281 - 282 ؛ روز روشن محمّدمظفّر حسين صبا صص 901 - 905 ؛ روضات الجنات .
محمّدباقر موسوى خوانسارى . ج 1 ص 195 ؛ سبكشناسى بهار . محمدتقى بهار . ج 3 صص 259 ،
هامش
( 1 ) . جاويدان خرد ، الاصول الخمسه به كوشش محمّدتقى دانشپژوه ، ش 2 ، صص 15 - 17 .