خود " معتصم " توصيه كرده بود " . ( 1 )
بر اساس همين امر ، جمعى از فقها ومحدثين مانند : احمد بن حنبل فقيه معروف ،
ابن عاصم ، سجاد و جمعى ديگر از قضاة و اهل علم عراق را كه اعتقاد مخالف مقام خلافت
را داشتند و بر خلاف اين پندار بودند ، مورد ايذاء و آزار قرار مى داد . مأمون معتزلى بود و با
تفتيش عقايدى كه به نام " محنه " برپا كرده بود ، سعى داشت عقايد خود را بر ديگران
تحميل نمايد . مأمون در سال 218 با نامه ها و دستور العمل هائى كه به اسحاق بن
ابراهيم براى امتحان قضات و محدثان نوشت ، كار تفتيش عقائد را آغاز نمود . در رأس
همهء عقايد ، مخلوق بودن قرآن و عدم رؤيت خدا در قيامت بود . دوران محنه چهارده سال
طول كشيد .
احمد بن حنبل كتابى به نام " الرد على الزنادقة والجهمية " دارد كه مقصود او از جهميه
همه كسانى است كه منكر مخلوق نبودن قرآن و منكر رؤيت خدا در قيامت بودند ، در
كتاب به دو نكته اشاره شده است :
يكى : اينكه ، مسأله بر سر جواز رؤيت خدا در روز قيامت است نه در دنيا ، در واقع او نيز
رؤيت خدا را در دنيا جائز نمى داند ولى در آخرت روا مى شمرد .
دومى : اين رؤيت مختص مؤمنان است نه كافران . پس به اعتقاد او ، مؤمنان خدا را
خواهند ديد .
او با آيه : * ( وجوه يومئذ ناضرة الى ربها ناظره ) * ( 2 ) صورتهايى كه شاد و خرم هستند ، به
سوى خداى خويش مىنگرند . اين آيه تصريح دارد كه در آن روز مؤمنان به پروردگار خود
خواهند نگريست . البته معتزله اين آيه و امثال آن را تأويل مى كنند كه مقصود ثواب يا
قدرت خدا را خواهند ديد و ثواب خدا فعل اوست نه خود او ، استدلال آنان بر اين اعتقاد
هامش
1 . ناسخ التواريخ ج 3 ، ص 34 .
2 . القيامة آيهء 23 .