نيز همچون ديگر غاصبان تاريخ ، تاب تحمل و توان كشش تمامى اين مظالم و تعديات و
آنهمه فساد و تباهى را داشت بى آنكه خم به ابرو بياورد و يا اينكه نفسى به
اعتراض بگشايد .
امين ريحانى يكى از متخصصين تاريخ دوره عباسى در اين باره مى گويد : " چرخ ادارى
عباسيان حركت و گردش داشت ولى نه بر ستمگران و خونخوران ، بلكه بر مردم ناتوان ،
بيچارهء آنان كه پرداخت كنندهء ماليتهاى سنگين بودند و دعوت جهاد و كارزار را زودتر از
همه مى پذيرفتند " . ( 1 )
ابوالعتاهيه شاعر اجتماعى معاصر هارون در اشعار خود ، ترسيم زيبايى از وضع
عمومى آن روزگار را دارد و مى گويد : آيا كسى هست كه سخنان مرا به گوش خليفه
برساند و بگويد : " قيمتهاى رايج بازارگران ، كسب و كار اندك ، هموم واندوه ها فراوان ،
ايتام و مساكين در خانههاى خالى با صداى بلند بيچارگى خود را اعلام مى دارند ، آنان
منتظر احسان و محبت خليفه هستند گرسنگانى كه صبح و شام آنان ، با گرسنگى سپرى
مىشود . و بدنهاى لخت و عريان و بىپوشش كه قدرت خريد لباس را ندارند . اينها
اخبار و گزارشاتى است كه از ملت فقير و محروم كشور به ساحت خليفه ،
گزارش مى گردد " . ( 2 ) او سپس احتذار و دورى از فساد ادارى و نظامى دستگاه خلافت را با
اين بيان خود ابراز مى دارد : " گر نان خشكى را در گوشه اى از مملكت بخورى و اطاق تنگ
و تاريكى را به سكونت انتخاب كنى يا گوشه مسجدى را دور از معاشرت مردم ، بر گزينى
خيلى بهتر است از ساعاتى كه در كاخهاى عالى خلافت ! به سر ببرى ، خوشا به حال كسى
كه شنواى نصايح و پندهاى نصيحتگوى دلسوز خود " ابوالعتاهيه " باشد " . ( 3 )
هامش
1 . حياة موسى بن جعفر ، ج 2 ، ص 162 .
2 . وفسوسا كه اين راه يك طرفه را هرگز بر گشتى نيست ! !
3 . متن اشعار :
رغيف خبز يابس * تأكله في الزاوية
وغرفة ضيقة نفسك فيها خالية * او مسجد بمعزل عن الورى في ناحية
خير من الساعات في القصور العاليه * فهذه وصية فجرة بحاليه
طوبى لمن يسمع ها تلك لعمرى كافيه * فاسمع لصلح مشفق يدعى العتاهيه
حياة موسى بن جعفر ، ج 2 ، ص 160 .