اعتراف بوجود خداى واحد ورحيم وتوّاب ، بحقيقت توحيد معترف گرديد وبسيار بعيد است كه كسى عمرى را در شرك بگذراند وبدون اراده والقاء وهدايت الهى مقرّ بوحدانيّت حضرت حقتعالى گردد واين ايمان آوردن وتسليم شدن بدون اراده وحتّى هدايت وتلقين خداوندى تحقّق پذيرد ومهمّتر اينكه حضرت توّاب ورحيم نيز توبهاى را كه خود اراده وتلقين فرموده است قبول نكند . امّا سخن در دير شدن زمان است كه آنهم در علم وارادهء حضرت حقّ وبفيض أقدس ومقدّس در عين ثابت فرعون بوده وهرگز قبل از انقضاى عمر وغرق در نيل نميتوانسته است كه در ادوار ديگر عمر خود ايمان آورده وعلى الظّاهر تسليم بحقّ گردد ؛ با توجّه بدينكه كمتر كسى پس از ايمان آوردن ، بمرتبهء تسليم رسيده است ، واگر تسليم را بمعنى اسلام بدانيم باز هم از مراتب عاليهء كمال ايمان در شمار ميباشد .
پس از فراغ از اين بحث وقبول توبهء فرعون در حالت تغرغر ، سخن قابل طرح اينستكه آيا فرعون مشمول حديث نبوي ( ص ) : « من تائب من الذّنب كمن لا ذنب له » وكريمهء قرآني :
مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صالِحاً ، فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ
خواهد بود يا نه ؟ .
در پاسخ اين مسئله بايد گفت : اگر توبهء فرعون بحقيقت ندامت ورجوع حقيقي بمبدء وجود وذات باريتعالى بوده ودر حين توبه گرفتار انحراف وترديدى نبوده است ، توبهاش بفرمان توبهپذير بوده ومقبول ميباشد ؛ وفي الواقع در موقع غرق شدن ديگر جايى براي دروغ وتظاهر وريا براي كسى وازجمله فرعون ، باقي نميماند تا ايمان وتسليم أو بخدا رياكارانه ودروغين نمايد ؛ ودر نتيجة آنكه أو را بتوبه واعتراف به الوهيّت حضرت حقتعالى واداشته ، كسى جز ذات أحدى صفات خداوند سبحان نيست ؛ ودر نهايت بسلامت ايمان وتسليم شدن فرعون كمترين اشكالى متصوّر نخواهد بود ، تا مشمول مفادّ حديث نبوي وكريمهء قرآني نگردد ؛ ولذا برخى از عرفاء گفتهاند توبهء قبل از موت ، اگرچه بمقدار فواق يا سكسكهاى هم باشد مورد قبول حقّ است ؛ ودر اثبات نظر خود بدين حديث قدسي استشهاد كردهاند : « بعزّتى وجلالي ، لا أحجب التّوبة عن عبدي ، حتّى يغرغر » يعنى سوگند بعزّت وجلال خودم ، هيچگاه توبه را بر بندهام نمىپوشانم ، حتّى در موقعيّت تغرغر ، ومراد از تغرغر اينستكه در موقع غرق شدن انسان در آب عميق ، آنگاه كه آخرين نفسها را از گلو بيرون مىآورد وآب با فشار داخل ريهء أو