[ ( شرح ) ]
در اين قسمت شرايطى براى كسى كه امر به معروف يا نهى از منكر مىكند ذكر شده است ، و ضمنا شرايطى هم براى طرف امر و نهى ذكر مىشود :
اما اول - چهار شرط عقلى و اخلاقى ( اضافه بر شرايط فقهى ) ذكر شده است :
1 - بيرون آمدن از مرتبهء خيال و منسلخ شدن از تسلط و حكومت خاطرات نفسانى كه انسان مقهور و مغلوب آنها نگردد ، و به اقتضاى خيال عمل نكند .
2 - خلاص شدن از گرفتاريهاى نفسانى و شهوات و تمايلات مادى ، كه آدمى را اسير كرده ، و از حكومت عقل بيرون مىبرد .
3 - دور شدن و محفوظ بودن از شر شيطان ، به طورى كه از نفوذ و اغواء آن ايمن و مصون باشد .
4 - داخل شدن در محيط روحانى و زير لواى امن و توجه و حفظ و عنايت پروردگار متعال ، كه از شرور و وساوس محفوظ باشد .
و چون انسان واجد اين شرايط شده ، و اين مراتب و مقامات را طى كرد ، مىتواند با خلوص نيت و با قلب صاف و پاك و با نظر خير خواهى و حقيقتطلبى ، امر به امور پسنديده و نيكو نموده ، و از اعمال منكر و زشت و نامطلوب و مخالف نهى كند . و اگر نه ، امر و نهى او به صورت خيرخواهانه و به عنوان انجام وظيفهء الهى است ، ولى در باطن تحت تأثير خيالات و تمايلات و شهوات نفسانى و مقتضيات صفات خبيثهء قلبى و تحريكات شيطانى خواهد بود . اين معنى يك امر طبيعى است كه - الاناء يترشح بما فيه .
و اما قسمت دوم يعنى آنچه براى طرف لازم است :
1 - نبودن حرص شديد به زندگى مادى و بر خلاف حق كه هيچ گونه حاضر به شنيدن خلاف برنامهء خود نداشته باشد ، و پيوسته در رفتار و كردار و گفتار از حرص خود پيروى كند .
2 - نداشتن هوس و هوى نفسانى كه پيوسته در زندگى خود اتباع از هوسرانى نموده ، و تسليم حقايق نگردد .
3 - مغرور و فريفته نشدن به خود و اعتماد نكردن به آراء و عقايد خويش ، به طورى كه براى آراء ديگران هيچ گونه ارزشى قائل نشود . و چون يكى از اين سه امر ياد و تاى آنها و يا هر سه امر در وجود كسى پيدا شد ؛ هيچ گونه زمينه اى براى امر به معروف يا نهى از منكر باقى نخواهد بود ، و در مقابل چنين شخصى نبايد خود را ضايع كرده ، و حقايق را موهون و كوچك نمود .
مستمع چون نيست خاموشى به است ، نكته از نااهل گر پوشى به است مستمع را چون از او آيد ملال ، صد زبان گردد به گفتن گنگ و لال
مصباح الشريعة ومفتاح الحقيقة ( فارسي ) — صفحة 271
مساهمون: المنسوب للإمام الصادق ( ع )
ص٢٧١