يعنى حالاتى كه بر نقشهاى خطوط عربى عارض مىشود ، البته نه از جهت زيبايى آن بلكه از جهت دلالتى كه بر الفاظ دارد . اين نيز از قبيل افزودن بر سياهى است ! « 1 » بحث لغوى درست با ادعاى صاحب كشف الظنون كه علم به حروف را از لحاظ دلالت بر الفاظ ، از باب افزودن بر سياهى قلمداد مىكند ، جور در نمىآيد ، بلكه بررسى اين علم و اهميت دادن به آن كمالى نسبت به جنبهاى از جنبههاى علوم مربوط به لغت به شمار مىآيد ، چون اين علم يكى از دوازده علم عربى است كه به مجموع آنها « علم الادب » گفته مىشود و علم ادب را چنين تعريف كردهاند كه آن علمى است كه به وسيله آن از خطا در لفظ و خطا در كلام عرب دورى مىشود « 2 » و اين علم به علم صداهاى لغوى متعلق است . زيرا كه مسايل كتابت و املاء ارتباط تنگاتنگى با صداها و مشكلات ناشى از آن دارد ، بلكه مىتوان گفت كه در واقع كتابت مبتنى بر حقايق صوتى « 3 » است و بعضى از پژوهشگران معتقدند كه املاى عربى مانند نحو و صرف و معجم يك نظام لغوى مستقل است ولى عرف به آن شكل معينى داده بدون اينكه به نيازهاى مربوط به تحقيقات لغوى توجه شود . « 4 »
با اين حال لازم است تفاوتى را كه ميان لغت گفتارى و لغت نوشتارى وجود دارد ، از نظر دور نداريم چون نگارش صورت ديگرى از وسايل تعبير انسانى نيست كه در كنار گفتار قرار بگيرد ، « 5 » بلكه آن در بهترين شكل خود ، تلاشى براى نشان دادن واقعيت صوتى لغت است و البته گاهى اين كار به صورت دقيقى انجام مىگيرد و در بيشتر اوقات دقيق نيست . « 6 » در فصل مقدمات ، بعضى از نمونههاى قصور كتابت بيان شد . « 7 »
با وجود همين وضعيت كه كتابت در بحث لغوى دارد ، در اينجا عوامل متعددى موجود است كه بخصوص اهل لغت را وادار مىكند كه به كتابت اهتمام ورزند به اضافه عوامل
هامش
( 1 ) حاجى خليفه ، مجلد 1 ، ستون 713 - 711
( 2 ) نصر الهورينى ص 3 و بنگريد به : دكتر كمال محمد بشر : دراسات فى علم اللغة ، قسمت دوم ، ص 17 - 15 و 21 - 20 .
( 3 ) دكتر كمال محمد بشر : همان مصدر ص 70 و بنگريد به : الاصوات هم از او ص 234 .
( 4 ) بنگريد به : دكتر تمام حسان : مناهج البحث فى اللغة ، ص 232 .
( 5 ) دكتر حسان در ( اللغة العربيه ) معتقد است كه كلام شخص تمام نمىشود مگر با دو صورت : نطق يا كتابت .
( 6 ) بنگريد به : محمود فهمى حجازى : علم اللغة العربية ، ص 11 - 10 .
( 7 ) رابطه ميان لغت و كتابت را با تفصيل بيشترى در فصل پايانى بررسى خواهيم نمود .