عذاب مىشود . اين را براى عايشه گفتند . گفت : مقصود ابن عمر اين است كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله بر قبر يهودى گذشت ، فرمود : صاحب اين قبر هرآينه عذاب مىشود و اهلش بر او گريه مىكنند . سپس قرائت كرد : و لا تزو وازرة و زر اخرى . « 1 »
و از قاسم بن محمّد : وقتى كه گفتهء عمر و پسرش به عايشه رسيد گفت : به درستى كه شما حديث مىكنيد از غير دروغگويان و غير تكذيبشدگان و ليكن گوش اشتباه مىكند . « 2 »
و شافعى در اختلاف الحديث گويد : « 3 » و آنچه عايشه روايت كرده از رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله شبيهتر است به اينكه از آن حضرت به دلالت كتاب و سنّت شنيده و حفظ كرده .
پس اگر گفته شود : دلالت كتاب كجاست ؟ گفته شود قول خداى عزّ و جلّ « گناه هيچ كس را بر ديگرى تحميل نمىكنند » « و نيست بر انسانى ، مگر آنچه را كه كوشش نمايد » « 4 » .
« پس هركس به اندازه ذرهاى كار خير كند آن را مىبيند و كسى كه به اندازهء ذرهاى كار بد انجام دهد آن را خواهد ديد » « 5 » « تا پاداش داده شود هركس به آنچه مىكوشد » « 6 » .
و عمرة حفظ كرده از عايشه از ابن ابى مليكه و حديث او شبيهترين دو حديث است كه محفوظ است . اگر حديث بر غير آن چيزى است كه ابن ابى مليكه روايت كرده از قول پيامبر : ايشان گريه مىكنند بر آن و به درستى كه او عذاب مىشود در قبرش . پس آن واضح است و نياز به تفسير ندارد ؛ براى آنكه او به سبب كفرش عذاب مىشود . و اينها گريه مىكنند و نمىدانند او در قبر چگونه است . و اگر حديث چنان است كه ابن ابى مليكه روايت كرده ، پس آن صحيح است براى آنكه بر كافر عذابى بلند است . اگر كمتر از آن عذاب شود پس عذابش افزايش يابد در آنچه كه مستوجب شده و آنچه كه به كافر مىرسد از عذاب كمتر ، از بالاتر از او و آنچه كه بر او از عذاب زياد مىشود ، پس به
هامش
( 1 ) . سنن ، ابى داود : 2 / 59 ؛ سنن ، نسايى : 4 / 17 ؛ سنن ، بيهقى : 4 / 72 .
( 2 ) . صحيح ، مسلم : 1 / 343 ؛ مسند ، احمد : 1 / 42 ؛ سنن الكبرى : 4 / 73 .
( 3 ) . در حاشيهء كتاب الأم شافعى : 7 / 267 چاپ شده است .
( 4 ) . نجم 53 / 40 .
( 5 ) . زلزال 99 / 8 و 7 .
( 6 ) . طه 20 / 16 .