بود ، هر چند كه آن ترك واقع نمىشود ، ( دقت بفرماييد ) و ما در چند مورد از مباحث گذشته اين كتاب در اين باره بحث كرديم .
پس روشن شد كه ابو لهب مىتوانسته ايمان بياورد و از آتش نجات پيدا كند ، آتشى كه در صورت كافر مردن وى حتمى بوده ، و قضايش رانده شده بود .
و از اين باب است همه آياتى كه در باره كفار قريش نازل شده و خبر مىدهد به اينكه اينان ايمان نخواهند آورد ، نظير آيات زير كه مىفرمايد : « إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ » « 1 » ، و نيز مىفرمايد : « لَقَدْ حَقَّ الْقَوْلُ عَلى أَكْثَرِهِمْ فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ » « 2 » ، و نيز از همين باب است آياتى كه سخن از مهر زدن بر دلها دارد ، هيچ يك از آن آيات و اين آيات مستلزم جبر نيست .
بحث روايتى
در مجمع البيان در ذيل آيه شريفه « وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الأَقْرَبِينَ » از ابن عباس روايت آورده كه گفت : وقتى اين آيه نازل شد ، رسول خدا ( ص ) بر بالاى صفا رفت و با بلندترين صوتش فرياد زد يك خبر مهم ، و قريش بدون درنگ دورش جمع شدند ، پرسيدند چه شده است مگر ؟ فرمود : به نظر شما اگر خبرى بدهم كه فردا صبح و يا امروز عصر دشمنى بر سر شما مىتازد از من مىپذيريد يا نه ؟ همه گفتند : بلى ( براى اينكه ما از تو دروغى نشنيدهايم ) . فرمود : هم اكنون شما را انذار و هشدار مىدهم از عذابى سخت كه در انتظار شما است ، ابو لهب گفت : « تبا لك - مرگت باد » ، براى اين همه ما را صدا زدى و اينجا جمع كردى ؟ خداى عز و جل در پاسخ وى اين سوره را نازل كرد « 3 » .
مؤلف : اين روايت را در تفسير اين سوره نيز از سعيد بن جبير از ابن عباس روايت كرده ، ولى در آن نيامده كه دعوت بر بالاى صفا هنگام نزول آيه « وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ . . . » بوده « 4 » .
و نيز در مجمع البيان از طارق محاربى روايت كرده كه گفت : روزى در هنگامى كه
هامش
( 1 ) همانا كسانى كه كفر ورزيدهاند چه انذارشان كنى و چه نكنى فرقى به حالشان ندارد و ايمان نخواهند آورد . سوره بقره ، آيه 6 .
( 2 ) البته وعده عذاب ما بر اكثر آنان چون ايمان نمىآورند حتمى و لازم گرديد . سوره يس ، آيه 7 .
( 3 ) مجمع البيان ، ج 7 ، ص 206 .
( 4 ) مجمع البيان ، ج 10 ، ص 559 .