عبادتى است كه خدا تشريعش كرده ، و عبادت شما چيزى است كه خودتان از در جهل و افتراء بدعت نهادهايد ، و بنا بر اين توجيه ، دو آيه مورد بحث تكرار و تاكيد دو آيه قبل نيستند ، ولى عيبى كه در اين توجيه است ، اين است كه از نظر عبارت آيه بعيد به ذهن مىرسد ، و ان شاء اللَّه در بحث روايتى آينده وجهى لطيف براى تكرار دو آيه خواهد آمد .
* ( « لَكُمْ دِينُكُمْ وَلِيَ دِينِ » ) * اين آيه به حسب معنا تاكيد مطلب گذشته ، يعنى مشترك نبودن پيامبر و مشركين است ، و لام در « لكم » و در « لى » لام اختصاص است ، مىفرمايد : دين شما كه همان پرستش بتها است مخصوص خود شما است ، و به من تعدى نمىكند ، و دين من نيز مخصوص خودم است ، شما را فرا نمىگيرد .
در اينجا ممكن است به ذهن كسى برسد كه اين آيه مردم را در انتخاب دين آزاد كرده ، مىفرمايد هر كس دلش خواست دين شرك را انتخاب كند ، و هر كس خواست دين توحيد را برگزيند . و يا به ذهن برسد كه آيه شريفه مىخواهد به رسول خدا ( ص ) دستور دهد كه متعرض دين مشركين نشود . و ليكن معنايى كه ما براى آيه كرديم اين توهم را دفع مىكند ، چون گفتيم آيه شريفه در مقام اين است كه بفرمايد شما به دين من نخواهيد گرويد و من نيز به دين شما نخواهم گرويد ، و اصولا دعوت حقه اى كه قرآن متضمن آن است ، اين توهم را دفع مىكند .
بعضى « 1 » از مفسرين براى دفع اين توهم گفتهاند : كلمه « دين » در آيه شريفه به معناى مذهب و آئين نيست ، بلكه به معناى جزا است مىفرمايد : جزاى شما مال شما ، و جزاى من از آن من است .
بعضى « 2 » ديگر گفتهاند : در اين آيه مضافى حذف شده ، و تقديرش « لكم جزاء دينكم ولى جزاء دينى » مىباشد ، يعنى جزاى دين شما مال شما ، و جزاى دين من مال من . ولى اين دو وجه دور از فهم است .
بحث روايتى
در الدر المنثور آمده كه ابن جرير ، ابن ابى حاتم ، و ابن انبارى در كتاب
هامش
( 1 و 2 ) مجمع البيان ، ج 30 ، ص 552 .