شكافته شد ، و همه را در شكم خود فرو برد . و كلمه « مور » كه مصدر فعل « تمور » است ، به طورى كه صاحب مجمع گفته به معناى تردد درآمد و شد است ، نظير كلمه « موج » كه آن نيز به همين معنا است « 1 » .
و معناى آيه اين است كه چگونه با خاطر جمع و دل آسوده به ربوبيت خداى تعالى كفر ورزيدهايد ، و چه ايمنى از ملائكه ساكن آسمان و موكل بر امور عالم داريد از اينكه زمين را زير پايتان بشكافند ، و به امر خدا شما را در شكم زمين پنهان سازند ، در حالى كه زمين هم چنان متزلزل و مضطرب باشد و چون گهواره آمد و شد داشته باشد ؟ .
بعضى « 2 » از مفسرين گفتهاند : مراد از « كسى كه در آسمان است » خداى سبحان ، و منظور از « در آسمان بودن خدا » اين است كه سلطنت و تدبير امور خدا در آسمان است ، و گر نه معنا ندارد خدا در مكان بگنجد ، و آسمان و عالمى از عوالم او را در خود جاى دهد . ولى از نظر ما هر چند معناى بىاشكالى است ليكن خلاف ظاهر آيه است .
* ( « أَمْ أَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّماءِ أَنْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حاصِباً فَسَتَعْلَمُونَ كَيْفَ نَذِيرِ » ) * كلمه « حاصب » به معناى باد تندى است كه ريگ و شن و سنگ با خود بياورد . و معناى آيه اين است كه : « آيا از ملائكه آسمان ايمن شدهايد ، كه باد سنگ و ريگدار بر شما بفرستند » همانطور كه بر قوم لوط فرستادند ، و قرآن جريانشان را چنين حكايت كرده : « إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ حاصِباً إِلَّا آلَ لُوطٍ » « 3 » .
* ( « فَسَتَعْلَمُونَ كَيْفَ نَذِيرِ » ) * - كلمه « نذير » مصدر به معناى انذار است ، و اين جمله به خاطر اينكه حرف « فاء » بر سر دارد ، متفرع بر مطلبى است كه از آيات قبل استفاده مىشود ، و آن عبارت است از اينكه مشركين به ربوبيت خداى تعالى كافر شدند ، و از عذاب او ايمن گشتند ، لذا در جمله مورد بحث مىفرمايد : پس به زودى خواهند فهميد معناى انذار چيست ، و معناى آيه روشن است .
بعضى « 4 » از مفسرين گفتهاند : كلمه « نذير » صفت مشبهه و به معناى بيمرسان است .
كه منظور از آن رسول خدا ( ص ) است ، ليكن اين سخن بىپايه است .
* ( « وَلَقَدْ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ » ) * مراد از كلمه « نكير » عقوبت و دگرگون شدن نعمت است ، ممكن هم هست به
هامش
( 1 و 2 ) مجمع البيان ، ج 10 ، ص 327 .
( 3 ) ما بر آنان باد تندى فرستاديم ، تنها آل لوط و فرزندانش نجات يافتند . سوره قمر ، آيه 34 .
( 4 ) تفسير فخر رازى ، ج 30 ، ص 70 .