( ص ) قبلا فرموده بود به زودى احزاب عليه ايشان پشت بهم مىدهند ، و به همين جهت وقتى احزاب را ديدند فهميدند اين همان است كه آن جناب وعده داده بود .
بعضى « 1 » ديگر گفتهاند : منظور از وعده مزبور آيه سوره بقره است ، كه قبلا از رسول خدا ( ص ) شنيده بودند : « أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْساءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَه مَتى نَصْرُ اللَّه أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّه قَرِيبٌ » « 2 » و مىدانستند كه به زودى گرفتار مصائبى مىشوند ، كه انبياء و مؤمنين گذشته بدان گرفتار شده ، و در نتيجه دلهايشان دچار اضطراب و وحشت مىشود و چون احزاب را ديدند يقين كردند كه اين همان وعده موعود است ، و خدا به زودى ياريشان داده و بر دشمن پيروزشان مىكند .
اين دو وجهى است كه در باره وعده مذكور در آيه گفتهاند ، و حق مطلب اين است كه بين آن دو جمع كنيم ، چون در آيه شريفه وعده را هم به خدا نسبت دادهاند ، و هم به رسول او ، و گفتند : * ( « هذا ما وَعَدَنَا اللَّه وَرَسُولُه » ) * .
جمله * ( « وَصَدَقَ اللَّه وَرَسُولُه » ) * شهادتى است از ايشان بر صدق وعده ، * ( « وَما زادَهُمْ إِلَّا إِيماناً وَتَسْلِيماً » ) * ، يعنى ديدن احزاب در آنان زياد نكرد ، مگر ايمان به خدا و رسولش ، و تسليم در برابر امر خدا ، و يارى كردن دين خدا ، و جهاد در راه او را .
* ( « مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّه عَلَيْه فَمِنْهُمْ مَنْ قَضى نَحْبَه وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَما بَدَّلُوا تَبْدِيلًا » ) * راغب گفته كلمه « نحب » به معناى نذرى است كه محكوم به وجوب باشد ، مثلا وقتى گفته مىشود « فلان قضى نحبه » معنايش اين است كه فلانى به نذر خود وفا كرد ، و در قرآن آمده * ( « فَمِنْهُمْ مَنْ قَضى نَحْبَه وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ » ) * كه البته منظور از آن ، مردن است ، هم چنان كه مىگويند : « فلان قضى اجله - فلانى اجلش را به سر رساند » و يا مىگويند « فلان استوفى اكله - فلانى رزق خود را تا به آخر دريافت كرد » و يا مىگويند : « فلان قضى من الدنيا حاجته - فلانى حاجتش را از دنيا برآورد » « 3 » .
* ( « صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّه عَلَيْه » ) * - يعنى صدق خود را در آنچه با رسول خدا ( ص ) عهد كرده بودند به ثبوت رساندند ، و آن عهد اين بود كه هر وقت به دشمن
هامش
( 1 ) روح المعانى ، ج 21 ، ص 169 .
( 2 ) سوره بقره ، آيه 213 .
( 3 ) مفردات راغب ، ماده « نحب » .