ترك وظيفه چون ترك ، لازمه فراموشى است . زيرا وقتى چيزى فراموش شد ترك هم مىشود .
و كلمه « عزم » به معناى قصد جزمى چيزى است ، هم چنان كه خداى تعالى هم فرموده : « فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّه » « 1 » و چه بسا اين كلمه اطلاق بر صبر مىشود و شايد از اين جهت باشد كه صبر امرى دشوار بر نفس است و كسى مىتواند صبر داشته باشد كه داراى عزمى راسخ باشد و به همين مناسبت نام لازمه صبر را بر خود آن گذاشتهاند ، هم چنان كه در قرآن به كار رفته آنجا كه فرموده : « إِنَّ ذلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الأُمُورِ » .
بنا بر اين معناى آيه مورد بحث چنين مىشود : سوگند مىخورم كه به تحقيق آدم را در زمانهاى پيش وصيتى كرديم ، ولى وصيت را ترك كرد و ما او را نيافتيم كه در حفظ آن عزم جازمى داشته باشد يا بر آن وصيت صبر كند . و اما اينكه مقصود از آن عهد چه بوده به طورى كه از داستان آن جناب در چند جاى قرآن بر مىآيد ، عبارت بوده از نهى از خوردن درخت كه در سوره اعراف چنين آمده : « لا تَقْرَبا هذِه الشَّجَرَةَ » « 2 » .
* ( « وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبى » ) * .
اين آيه عطف بر مقدر است و تقدير آن اين است : « اذكر عهدنا اليه و اذ قلنا . . . » يعنى به ياد آر عهدى را كه ما به آدم سپرديم و گفتار ما را كه به ملائكه گفتيم براى آدم سجده كنيد پس همگى سجده كردند مگر ابليس ، ما اين صحنه را به وجود آورديم تا براى خود آدم معلوم شود كه چگونه سفارش ما را فراموش كرد و بر حفظ آن عزم راسخى ننمود . و جمله « ابى » جوابى است از سؤال تقديرى و تقدير جمله چنين است كه كسى پرسيده مگر ابليس چه كرد ؟
فرمود : او از سجده امتناع ورزيد .
* ( « فَقُلْنا يا آدَمُ إِنَّ هذا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ فَلا يُخْرِجَنَّكُما مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقى » ) * .
اينكه فرمود : « پس گفتيم اى آدم . . . » تفريع بر امتناع ابليس از سجده است كه در مجموع چنين معنا مىدهد : پس وقتى كه ابليس از سجده امتناع ورزيد ما به منظور خير خواهى و ارشاد آدم به سوى صلاحش به او گفتيم : اينكه مىبينى از سجده امتناع ورزيد - ابليس - دشمن تو و همسرت مىباشد . . . .
و اگر در جمله * ( « فَلا يُخْرِجَنَّكُما مِنَ الْجَنَّةِ » ) * به جاى نهى ابليس از اين كار ، آدم و حوا را نهى كرد ، در حقيقت كنايه از نهى او از اطاعت ابليس ، و نيز نهى از غفلت از كيد و دست
هامش
( 1 ) چون به امرى تصميم گرفتى بر خدا توكل كن . سوره آل عمران ، آيه 159 .
( 2 ) به اين درخت نزديك نشويد . سوره اعراف ، آيه 19 .