* ( « وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي اللَّه مِنْ بَعْدِ ما ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَلأَجْرُ الآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ » ) * .
وعده جميلى است كه به مهاجرين مىدهد ، و مؤمنين دو هجرت داشتند يكى هجرت از مكه به حبشه كه عده اى از گروندگان به رسول خدا ( ص ) و به اذن خدا و رسولش انجام دادند و مدتى در آنجا ايمن از شر مشركين و عذاب و فتنه ايشان بسر بردند .
دوم هجرت از مكه به مدينه كه مؤمنين بعد از مهاجرت رسول خدا ( ص ) يكى پس از ديگرى بدان شهر مهاجرت نمودند و ظاهرا مراد از هجرت در آيه مورد بحث هجرت دومى است ، سياق دو آيه نيز با هجرت دومى بيشتر مىسازد تا اولى .
و جمله « فى اللَّه » متعلق است به « هاجروا » و مراد از مهاجرت در خدا اين است كه مهاجرت براى كسب رضاى خدا باشد و اين هدف محيط به ايشان باشد و جز آن هدف ديگرى نداشته باشند هم چنان كه وقتى گفته مىشود : « سافر فى طلب العلم » و يا « خرج فى طلب المعيشة » معنايش اين است كه مسافرت كرد به غرض كسب علم و بيرون شد براى بدست آوردن معيشت ، و غرض ديگرى نداشت .
و از سياق بر مىآيد كه جمله * ( « مِنْ بَعْدِ ما ظُلِمُوا » ) * نيز از نظر معنا مقيد به همان جمله « فى اللَّه » است و تقديرش اين است كه « و الذين هاجروا فى اللَّه من بعد ما ظلموا فيه - و كسانى كه در راه خدا مهاجرت كردند بعد از آنكه در راه خدا ستم ديدند » و اگر كلمه « فيه » حذف شد به منظور اختصار بود ، و اگر در تقييد مهاجرت به همين جمله « فى اللَّه » اكتفاء كرد براى اينكه همين جمله محل ابتلاء بود پس ايستادن براى توضيح خصوص اين جمله از ساير فقرات آيه مهمتر است .
بعضى در تفسير كلمه « حسنة » كه در جمله * ( « لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً » ) * قرار دارد گفتهاند : يعنى شهر خوبى بجاى آن شهرى كه ترك گفتند ، و آن مكه و حوالى آن بود كه وطن ايشان بود ، آن گاه استدلال كردهاند به اينكه كلمه « لنبوئنهم » از باب « بوأت له مكانا » است يعنى مكانى را جهت جاى دادن كسى صاف كردم .
بعضى « 1 » ديگر گفتهاند : يعنى حالت خوبى ، كه منظور از آن فتح و پيروزى و نجات از ذلت و زير دستى كفار است ، و بنا بر اين تفسير جمله « لنبوئنهم . . . » ، استعاره به كنايه است .
هامش
( 1 ) تفسير مجمع البيان ، ج 6 ، ص 361 .