اول نگفت : « و من بنى - و بعضى از فرزندان مرا » و در دومى كلمه « من » را آورد ؟ در جواب مىگوييم : هر چند كه ظاهر فقره اول عموميت ، و ظاهر فقره دوم تبعيض است ، و ليكن در گذشته ثابت كرديم كه مراد وى در فقره اول نيز بعضى از ذريه است ، نه همه آنها ، و بعد از اثبات اين معنا هر دو فقره با هم تطابق خواهند داشت .
يكى ديگر از موارد تطابق اين فقره اين است كه مضمون هر دو تاكيد شده است ، دومى بوسيله جمله * ( « رَبَّنا وَتَقَبَّلْ دُعاءِ » ) * كه خود اصرار و تاكيد درخواست است ، و اولى بوسيله جمله * ( « رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ » ) * چون در حقيقت اين تعليل درخواست دور كردن از بتپرستى را تاكيد مىكند .
* ( « رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسابُ » ) * .
ابراهيم ( ع ) با اين جمله دعاى خود را ختم نموده است . و همانطور كه قبلا هم گفتيم اين آخرين دعايى است كه وى كرده ، و قرآن كريم از او نقل نموده است . و اين دعا شبيه به آخرين دعايى است كه قرآن از حضرت نوح ( ع ) نقل نموده كه گفته است : « رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِوالِدَيَّ وَلِمَنْ دَخَلَ بَيْتِيَ مُؤْمِناً وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ » « 1 » .
اين آيه دلالت دارد بر اينكه ابراهيم فرزند آزر مشرك نبوده ، زيرا در اين آيه براى پدرش طلب مغفرت كرده است ، در حالى كه خودش سنين آخر عمر را مىگذرانده ، و در اوائل عمر بعد از وعده اى كه به آزر داده از وى بيزارى جسته است . در اول به وى گفته : « سَلامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي » « 2 » و نيز گفته است : « وَاغْفِرْ لأَبِي إِنَّه كانَ مِنَ الضَّالِّينَ » « 3 » و سپس از او بيزارى جسته است ، كه قرآن كريم چنين حكايت مىكند :
« وَما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لأَبِيه إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاه فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَه أَنَّه عَدُوٌّ لِلَّه تَبَرَّأَ مِنْه » « 4 » كه تفصيل داستان آن جناب در سوره انعام در جلد هفتم اين كتاب گذشت .
هامش
( 1 ) پروردگارا مرا و والدين مرا و هر كه با ايمان به خانه من در آيد و همه مؤمنين و مؤمنات را بيامرز . سوره نوح ، آيه 28 .
( 2 ) سلام بر تو به زودى برايت طلب مغفرت مىكنم . سوره مريم ، آيه 47 .
( 3 ) و از پدرم به لطف خود درگذر و هدايت فرما كه وى سخت از گمراهان است . سوره شعراء ، آيه 86 .
( 4 ) استغفار ابراهيم براى پدرش بعد از وعده اى بود كه به وى داده بود ، و پس از آنكه معلومش شد كه او دشمن خداست از او بيزارى جست . سوره توبه ، آيه 114 .