الفصل الرابعفي انقسام التغيّر
تغيّر يا جوهرى است يا عَرَضى همان گونه كه يا تدريجى است يا دفعى
متن
قد عرفت أنّ خروجَ الشيء من القوّة . . . فالتغيّر كيفما فرض لا يتمّ إلّابحركة .
ترجمه
قبلًا دانستى « 1 » كه خروج شىء از قوّه به فعل ، خالى از تغيير در ذات يا احوال ذات نيست . بهعبارت ديگر ، تغيير يا در اجزاء ذاتى آن است ، مانند تحوّل يك نوع جوهرى به نوع جوهرى ديگر يا در عَرَضى آن است ، مانند تغيير شىء در احوال عَرَضى خود . تغيير يا تدريجى است يا دفعى است . تغيير تدريجى - كه لازمهء آن انقسام به اجزائى است كه ثبات و اجتماع ندارند - همان حركت است و تغيير دفعى - از آن جهت كه به موضوعى محتاج است كه قبول تغيّر نمايد و نيز به قوهّاى كه سابق بر حدوث تغيّر باشد - بدون حركت محقق نمىگردد ؛ زيرا دانستى « 2 » كه خروج از قوّه به فعل ، هر گونه كه فرض شود بدون حركت به اتمام نمىرسد ؛ مگر آنكه چون آن تغيّر ، تغيّر دفعى است از جمله
هامش
( 1 ) . در فصل اول و دوم از اين مرحله
( 2 ) . در فصل سابق از اين مرحله