وابستگى حركت به شش چيز
متن
وقد تبيّن بذلكأن الحركة متعلّقةُ الوجود . . . الذي تتقدّر به الحركة ، وهو الزّمان .
ترجمه
با بيانات فوق آشكار مىشود كه حركت از نظر وجود به شش چيز تعلق دارد :
اول مبدأ و آن چيزى است كه حركت از آن شروع مىشود . دوم منتها و آن چيزى است كه حركت به سوى آن واقع مىشود . پس حركت از يك جانب به قوّهاى كه فعليتى - با او تحقيقاً يا اعتباراً - نيست و از جانب ديگر به فعليتى كه قوّه - با آن تحقيقاً يا اعتباراً - نيست منتهى مىگردد . به زودى بيان اين مطلب به خواست خداوند خواهد آمد . « 1 » سوم مسافت و آن چيزى است كه حركت در آن واقع مىشود و آن « مقوله » است . چهارم موضوعى كه براى آن حركت مىباشد و آن « متحرك » است . و پنجم فاعلى كه حركت به آن قائم است و او همان « محرك » است . ششم مقدارى كه حركت به واسطهء آن اندازه گرفته مىشود و آن « زمان » است .
شرح
هر حركتى به شش چيز تعلق دارد :
اول ، مبدئى كه حركت از آن آغاز مىشود . دوم ، منتهايى كه حركت بدان ختم مىگردد . فىالمثل ماشينى از قم به سوى تهران حركت مىكند . قم و تهران مبدأ و منتها مىباشند . اين مبدأ و منتها مبدأ و منتهاى حقيقى هستند . يعنى واقعاً حركت از اين نقطه آغاز و به آن نقطه پايان پذيرفته است . اما گاهى مبدأ و منتها اعتبارى هستند . مانند آنكه در مسير قم - / تهران ما يك حدود و مقاطعى را فرض مىكنيم كه وصول ماشين به آن نقطه پايان براى حركت قبل و آغاز براى حركت بعد باشد . فىالمثل مسير فوق
هامش
( 1 ) . به فصل پنجم و هفتم از اين مرحله مراجعه شود