نمىداند .
آرى ، خداى تعالى آن كسى است كه به هر چيزى محيط است ، و هر سببى را او به سوى مسببش مىكشاند ، و او است كه هر چيزى را كه خلق كرده هدايتش هم نموده است ، و جز خود او كسى محيط به مخلوقات و مسبب مخلوقات او نيست ، پس او مىتواند هر چيزى را وسيله انجام خواسته هاى خود قرار داده و در اين باره سببهايى به كار ببرد كه دانش و فهم ما از درك سببيت آن عاجز باشد ، هم چنان كه در آيات زير از قرآن كريمش به اين معنا اشاره كرده مىفرمايد : « إِنَّ اللَّه بالِغُ أَمْرِه قَدْ جَعَلَ اللَّه لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْراً » « 1 » و نيز مىفرمايد : « وَاللَّه غالِبٌ عَلى أَمْرِه وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ » « 2 » و نيز مىفرمايد : « وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الأَرْضِ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّه مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ » « 3 » و همچنين در آياتى ديگر .
مگر انسان مىتواند در ملك خدا ، با خدا در افتد ، و با فكر خود كه آن هم ملك خدا است راهى براى ابطال حكم و اراده او به دست بياورد ، انسان در طول خداوند قرار دارد ، نه در عرض و در مقابل او ، او انسان را و از انسان اراده و فكر را آفريده ، و هر وسيله ديگرى را هم او در اختيار انسان قرار داده ، و براى هر كدام محل معينى مقرر فرموده ، و سپس بين همه آنها از اول تا به آخرش ارتباط برقرار كرده ، و همه را بهم پيوسته تا به اين يكى - دانش بشرى - رسيده ، كه بشر ناآشناى به مقام پروردگار مىخواهد بوسيله آن به جنگ پروردگار خود رفته و با او در حكمتش و قضاء و قدرش بستيزد ، و حال آنكه او و دانش او خود يكى از ايادى و عمال تحقق يافتن اراده و نفوذ حكم خدا و جريان يافتن قضا و قدر او است .
خداى متعال چه خوب بنده خود را شناخته كه در يكى از آيات مورد بحث يعنى آيه * ( « ثُمَّ بَدَّلْنا مَكانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ . . . » ) * به رسوايى آدميان و اين فكر غلطشان اشاره فرموده ، و به زودى بيان آن خواهد آمد .
اين بود آن حقيقت برهانى كه گفتيم آيات مورد بحث به آن اشاره مىكند ، و حاصلش اين شد كه : انسان مانند ساير انواع موجودات ، وجودش مربوط و بسته به ساير اجزاى عالم است ، و اعمالى كه از او سر مىزند و حركاتى كه در مسير زندگيش و در سير بسوى سر منزل سعادت از
هامش
( 1 ) خدا به خواسته ها و كارهاى خود مىرسد ، كه خدا براى هر چيزى اندازه اى مقرر كرده . سوره طلاق آيه 3
( 2 ) و خداوند بر كار خويش مسلط است ، و ليكن بيشتر مردم نمىدانند . سوره يوسف آيه 21
( 3 ) و شما خاكيان نمىتوانيد در زمين خدا را عاجز كنيد ، و به غير خدا شما را ولى و ياورى نيست .
سوره شورى آيه 31