دود كجروىهايش به چشم خودش مىرود ، براى اينكه اين خودش بود كه با انحراف و كجروىاش آثار سويى در اسباب طبيعى باقى گذارد ، و معلوم است كه در بازگشت آن آثار چه اختلالها و چه محنتهايى متوجه اجتماعش مىشود ، فساد اخلاق و قساوت قلب ، و از بين رفتن عواطف رقيقه روابط عمومى را از بين برده و هجوم بليات و تراكم مصيبات تهديد به انقراضش مىكند ، آسمان از باراندن بارانهاى فصلى و زمين از روياندن زراعت و درختان دريغ نموده ، و در عوض بارانهاى غير فصلى ، سيل ، طوفان و صاعقه به راه انداخته ، و زمين با زلزله و خسف آنان را در خود فرو مىبرد . اينها همه آياتى است الهى كه چنين امتى را به توبه و بازگشت به سوى راه مستقيم فطرت وا مىدارد ، و در حقيقت امتحانى است به عسر بعد از امتحان به يسر .
شاهد گوياى گفتار ما آيه شريفه « ظَهَرَ الْفَسادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِما كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ » « 1 » است كه مىفرمايد : مظالم و گناهانى كه مردم مرتكب مىشوند باعث فساد در بر و بحر عالم است ، فسادى كه يا مانند وقوع جنگ و بسته شدن راه ها و سلب امنيت دامنگير خصوص انسان مىشود و يا مانند اختلال اوضاع جوى و زمينى كه زندگى و معاش انسان و غير انسان را مختل مىسازد .
آيه شريفه « وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ » « 2 » نيز به وجهى كه - ان شاء اللَّه - به زودى در باره معناى آن خواهد آمد گفتار ما را مانند آيه قبلى تاييد مىكند ، و همچنين آيه شريفه « إِنَّ اللَّه لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ » « 3 » و آيات ديگرى كه قريب به اين معنا است .
و كوتاه سخن اينكه ، اگر امت مورد فرض به سوى خدا بازگشت نمود - و چه اندك است چنين امتى - كه هيچ ، و گر نه اگر به كجروى و انحرافش ادامه داد خداوند دلهايشان را مهر نهاده ، و در نتيجه به اعمال زشت خود عادت مىكنند ، و كارشان به جايى مىرسد كه جز آنچه مىكنند معناى ديگرى براى زندگى نمىفهمند ، و چنين مىپندارند كه زندگى يعنى همين
هامش
( 1 ) در خشكى و دريا به زشتى افعال بد مردم فساد نمودار شد ، تا خدا سزاى بعضى عملها را كه كردهاند به ايشان بچشاند تا شايد بازگشت كنند . سوره روم آيه 41
( 2 ) و آنچه از مصيبتها به شما مىرسد بخاطر شومى كارهاى زشتى است كه به دست خود كرديد ، تازه خداوند اثر بسيارى از كرده هاى شما را مىپوشاند . سوره شورى آيه 30
( 3 ) خداوند نعمتهاى هيچ مردمى را دگرگون نمىسازد ، تا آنكه ايشان آنچه را كه در ضميرشان هست تغيير دهند . سوره رعد آيه 11