برجسته عثمانى از روسيه شكسته خورد . علت اين ناكامى آن بود كه احكام ضدّ و نقيض داده مىشد ، و بارها فرماندهان را تغيير دادند ، و افسران و رؤساى قشون هم ، براى خود نشان دادن و حسد ، درگير رقابت شخصى شدند و مملكتى را به انحطاط كشاندند ؛ كه جاى افسوس دارد .
مدرسه نظام
در مدتى كه در استانبول بودم ، از مدرسه نظام ديدن كردم ؛ و شرحى دربارهء آن در زير مىآورم : اين مدرسه در شمال پرا جاى دارد و « مكتب حربيه » خوانده مىشود . هر بر آن حدود 180 ذرع ، و داراى ساختمان دو طبقه است با باغچهاى در ميان آنكه آب روان دارد و درختانى در آن كاشتهاند . دالان ميان اتاق پذيرايى و تالار با سنگهاى مرمر به وسعت يك متر مربع فرش شده و اتاقها بزرگ و جادار بود ، و آراسته و زيبا زينت شده . [ ديوار ] اتاقها با رنگ و روغن نقاشى شده بود . بهطور معمول در اين نقاشىها لشكريان عثمانى را هنگام فتح اروپا و تصرف اتريش و مجارستان نشان مىدهند ، كه افتخارآميزترين صحنهها و رويدادها [ در دولت آل عثمان ] است . اتاق بزرگ ديگرى در اين عمارت بود كه در آن چند ده صندلى زيبا به رديف چيده شده و بالاى اين اتاق تختى نهاده و در دو سوى آن ميزى جاى داده و تختهسياه بيضى شكلى با حاشيه زرين نصب كرده بودند . اين اتاق محل جلوس خود سلطان است ، كه در اينجا از شاگردانى كه دورهء مدرسه را به پايان رساندهاند امتحان مىكند .
در اتاقهاى ديگر مدرسه چيزهايى ديگر مانند مدل قصر و قلعه ، وسايل اندازهگيرى ، اسباب آزمايشهاى فيزيك و شيمى ، و ابزاز نجومى و زمينشناسى از هر نوع آن هست ، و نيز اسناد و تصاوير ساخته شدن قصر و چيزهاى ديگر به نمايش درآمده است . به تالار درس كه رسيديم چند ده محصل سرگرم آموختن بودند ، و دروس نظامى به زبانهاى تركى و فرانسه به آنها ياد داده مىشد . گفتند كه اين مدرسه 400 شاگرد دارد . محصلان دستههاى پياده و سوارهنظام پس از گذراندن دورهء سه ساله اين مدرسه درجه نايب دومى مىگيرند ، و دانشجويان دورهء ستاد پس از سه سال ديگر آموختن در اينجا [ بر روى هم شش سال ] با رتبه سلطانى در اركان حرب مأمور مىشوند . مدرسان اينجا همه از مردم عثمانى بودند ، و معلم خارجى نديدم .
ساختمان مدرسه نظام پاكيزه و وسيع و مجهّز به اتاق ناهارخورى ، خوابگاه و بخشهاى لازم بود ، و با نظم و ترتيب خوب ارزش ديدن داشت .
قوّه بحرى
گفتند كه بحريه عثمانى اكنون چهارده كشتى فولادى بزرگ ، 18 كشتى فولادى كوچك ، زره