* و قضاوت هاى ستمگرانه اى كه شده ، باطل سازم « 1 » .
* و زنانى را كه به ناحق در اختيار مردانياند ، به شوهرانشان باز گردانم « 2 » ، و بدين وسيله به پيشباز حكم خدا درباره زنان و احكام ازدواج روم .
* و فرزندانِ بنى تَغْلِب را به اسارت درآورم « 3 » .
* و از زمين خيبر آنچه را تقسيم شده ، بازگردانم « 4 » .
هامش
( 1 ) . مانند حكم عمر به عَوْل و تَعْصيب در ارث و . . .
( 2 ) . مثل كسى كه بىحضور دو شاهد عادل و يا در حال حيض زنش را طلاق دهد .
بسا اين سخن امام عليه السلام اشاره به فرمايش آن حضرت بعد از بيعت باشد كه فرمود : آگاه باشيد ! هر زمينى كه عثمان اقطاع كرده [ و به ناحق در اختيار خويشانش قرار داده ] و هر مالى را كه او [ به كسانش ] بخشيده ، به بيت المال برمىگردانم ؛ چراكه حق از بين رفتنى نيست و چيزى آن را باطل نمىكند ! اگر دريابم كه اين اموال كابين زنان شده آنها را بازپس مىگيرم و . . . ( نگاه كنيد به : نهج البلاغه ، خطبه 15 ؛ و شرح نهج البلاغه 1 : 269 ) .
( 3 ) . زيرا عُمَر جزيه را از آنان برداشت [ و بر ايشان دو برابر زكات مقرّر كرد ] آنان اهل ذمّه نبودند ، از اين رو اسير ساختن فرزندانِ آنها حلال و شايسته بود .
محيي السنّة ، بَغَوي ( م 510 ه - ) در شرح السنّة مىگويد : روايت شده كه عُمَر خواست از نصاراى عرب جزيه بگيرد ، گفتند : ما عربيم ! آنچه را عجم مىپردازد نمىدهيم ، ليكن مانند صدقه معمول در ميان مسلمانان را از ما بستان ! گفت : حكم خدا جزيه گرفتن از شماست ! گفتند : به اسم صدقه هرچه خواهى بيفزا و به عنوان « جزيه » چيزى از ما مگير . عُمَر با آنها توافق كرد كه دو برابر صدقه را از آنها بگيرد ( بحار الأنوار 31 : 34 ) .
( 4 ) . در زمان عمر ، پسرش عبدالله براى بازديد اموالِ خود به خيبر رفت و شبانه به او حمله شد . جريان به عمر رسيد . عمر يهود خيبر را ( كه به دستور پيامبر در آنجا ساكن بودند و آن حضرت بخشى از زمينهاى خيبر را به آنها واگذارد و مقرّر داشت كه سهمى از محصول را بپردازند ) از آنجا بيرون كرد و املاك آنها را ميان گروهى از خواصِ خود - مانند عبدالله بن عمر ، عثمان ، زبير ، عبدالرحمان و . . . - تقسيم نمود ( نگاه كنيد به : سيره ابن هشام 2 : 356 به بعد ) ( م ) .