آلوسى دربارهء اين كلمه چنين نظريه داده كه آنها صفت مشبهه نيستند ، به دليل اين كه هر دو كلمه در جمله « رحمن الدّنيا و الآخرة و رحيمهما » به سوى مفعول اضافه شدهاند ، در صورتى كه صفت مشبهه از فعل لازم مىآيد نه از فعل متعدى « 1 » به عبارت ديگر صفت مشبهه هيچوقت داراى مفعول نيست تا به سوى آن اضافه شود .
اين سخن از آلوسى بسيار شگفتانگيز است زيرا اضافه اين دو كلمه در جملهء مذكور از باب اضافه ( 1 ) - كلمه به سوى مفعولش نيست بلكه از باب اضافه به سوى مكان و يا زمان است و در اضافه به سوى زمان و مكان نيز فرقى در ميان متعدى و لازم نيست .
در بعضى از روايات آمده است كه « رحمان » اسم خاص است و معنايش عام ، ولى « رحيم » اسم عام است و معنايش خاص ، زيرا كه اختصاص به آخرت و يا مؤمنين دارد . « 2 » ولى بايد اين روايات را تأويل نمود يا به كنار گذاشت زيرا ظاهر آنها با كتاب خدا مخالفت دارد چون كلمه رحيم در قرآن بدون اين كه به مؤمنين و يا به آخرت اختصاص داشته باشد ، استعمال شده است كه اينك نمونههايى از آنها :
فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَ مَنْ عَصانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ .
« 3 » هركس از من پيروى كند ، از من است و هركس از من نافرمانى كند ، پس تو بخشنده و مهربانى .
نَبِّئْ عِبادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ .
« 4 » بندگانم را آگاه كن كه من بخشندهء مهربانم !
إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ .
« 5 » خداوند نسبت به مردم رحيم و مهربان است .
رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ فِي الْبَحْرِ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ كانَ بِكُمْ رَحِيماً .
« 6 » پروردگارتان كسى است كه كشتى را در دريا براى شما به حركت در مىآورد تا از نعمت او
هامش
( 1 ) تفسير آلوسى ، 1 / 59 .
( 2 ) تفسير طبرى ، 1 / 43 ؛ تفسير برهان ، 1 / 28 .
( 3 ) ابراهيم / 36 .
( 4 ) حجر / 49 .
( 5 ) حج / 65 .
( 6 ) بنى اسرائيل / 66 .