كه محبت و خلت باشد فاضلتر باشد از آنكه او را خلت تنها باشد .
( 1 ) و اختلاف كردهاند در فرق ميان حبيب و خليل . بعضى گفتند فرق آنست كه هر حبيب خليل باشد ، و هر خليل حبيب نباشد . چنان كه هر رسول نبى باشد و هر نبى رسول نباشد . و گفتهاند كه خليل آن باشد كه فعل او به رضاى خدا باشد و حبيب آن باشد كه فعل خدا به رضاى او باشد . نمىبينى كه چون رسول عليه السلام خواست كه قبله بگرداند ، خداى تعالى به رضاى او بگردانيد چنان كه گفت :
فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها .
و جاى ديگر گفت :
وَ لَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضى .
و گفتهاند كه خليل آن باشد كه بعضى ازو متعلق باشد به دنيا و بعضى متعلق به مولى ، و حبيب آن باشد كه جمله متعلق باشد به مولى . و گفتهاند كه خليل آن باشد كه خدا او را بيازمايد و پس برگزيند ، و حبيب آن باشد كه او را ابتدا برگزيند . قال الله تبارك تعالى :
وَ رَبُّكَ يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَ يَخْتارُ
b
45 يعنى محمد را . و گفتهاند خليل آن باشد كه به ياد خدا انس گيرد ، و حبيب آن باشد كه به خدا انس گيرد . و گفتهاند كه خليل آن باشد كه او را انتظار عطا باشد ، و حبيب آن باشد كه او را انتظار لقا باشد .
( 2 ) و آوردهاند كه خليل به واسطه به خدا رسيد
وَ كَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ .
و حبيب بىواسطه به خدا رسيد :
فَكانَ قابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنى .
و گفتهاند كه خليل آنست كه مغفرت او در حد طمع باشد :
وَ الَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي .
و حبيب آنست كه مغفرت او در حد يقين باشد :
لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَ ما تَأَخَّرَ .
خليل در مىخواهد كه :
وَ لا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ .
و خداى تعالى محمد را بىسؤال مىگويد :
يَوْمَ لا يُخْزِي اللَّهُ النَّبِيَّ وَ الَّذِينَ آمَنُوا .
خليل در حال محبت مىگويد : حسبى الله و نعم الوكيل . حبيب را خدا مىگويد :
يا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَ مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ .
خليل درخواست كه :
وَ اجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ .
حبيب را بى - درخواست گفت :
وَ رَفَعْنا لَكَ ذِكْرَكَ .
خليل درخواست كه :
وَ اجْنُبْنِي وَ بَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ .
حبيب را گفت
إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ