بىگمان ، اگر آنچه را در دل دارى ، آشكار سازى و در راه خدا از سرزنش ملامتگران نهراسى ، خواهى گفت : هر آينه ، اين دانشمندان كه پيروان پيشوايانى هستند و با برهانها و اجتهادات گوناگون ، مذاهب آنان را ثابت مىكنند ؛ همگى بسان امامان چهارگانه و مانند ايشان ، مجتهدند . اين نظر را سخن محمّد بن مالك ( مطابق آنچه شعرانى از او آورده است ) تأييد مىكند . وى مىگويد : بىترديد ، از آنجا كه علومْ عطاياى الاهى و بخششهايى از سوى خداى متعال است ، هيچگونه تازگى ندارد كه خدا براى برخى از پسينيان ، علومى را ذخيره گرداند كه هيچ يك از پيشينيان از آن علوم ، اطّلاعى نداشته باشند .
شكّى نيست كه علوم و فنون متداول در آن زمان ( زمان پيشوايان چهارگانه ) نسبت به كمالى كه امروز به آن رسيدهاند ، در كاستى و نقص بودهاند ؛ بدان سبب كه امروزه ، تأليفات نامحدود و تحقيقات بسيارى فراهم آمده كه هيچ يك در زمان پيشوايان چهارگانه وجود نداشته است . ناگزير دانشِ عالم امروز از علم دانشمند ديروز ، گستردهتر است و اجتهاد در اين زمان ، نسبت به زمان گذشته ، سهلتر شده است ؛ همان گونه كه گروهى از اهل دانش ، به اين حقيقت تصريح كردهاند .
حتّى يكى از بزرگان حنفى مذهب مدّعى است كه تمام دانش شافعى تنها به اندازهء يك سوم دانش اوست .
ابن امير - رحمه اللَّه - مىگويد : پسينيان تنها بدان سبب مدّعى اجتهاد نشدهاند كه هدف رسيدن به مرتبت اجتهاد است نه بر زبان راندنِ دعوى اجتهاد كه حاجتى بدان نيست ؛ چرا كه امروزه ، ادّعاى آن فساد بزرگى در پى خواهد داشت . زيرا برخى از متعصّبان او را رها نخواهند كرد ، هر چند كه وى پرتوان و نيرومند باشد . از اين روى ، گروه بسيارى از كسانى كه به مرتبت اجتهاد رسيدهاند ، خود را در شمار مجتهدان نياورده و خويش را به يكى از پيشوايان چهارگانه منسوب كرده و در عِداد مقلّدان در آمدهاند ؛ ليكن كسانى از اينكه روزگار مصائبش را بر سرشان ببارد و يا سنگينىهايش را بر دوش ايشان نهد ، نهراسيدهاند و آشكارا دعوى اجتهاد كردهاند .
از ايشاناند :
- ابوثور ؛ همو كه مستق لّاً پيشوا و مجتهد بود .
- محمّد بن اسماعيل بخارى ؛ رملى و ديگران وى را مجتهدى مستقل دانستهاند .
خلاصهء عبقات الانوار (حديث تشبيه) (فارسى) — صفحة 92
مساهمون: السيد مير حامد حسين الهندي
ص٩٢