شرح
ماهيت وصورت آن چيست ، ويكبار براي اثبات محرّك اجرام علوي كه ستارگانند . سپس مسائلي متفرع بر اثبات أفلاك در الهيات فلسفه ذكر كردهاند .
اما در علم هيأت غرض ونظر أولى از أفلاك ، فقط مدارات ودوائر است . پس از آن براي تسهيل در تفهيم أنواع حركات كواكب ، أفلاك مجسمه يعنى آسمانهاى جسماني تصوير كردهاند . ودر حقيقت بحث از أفلاك مجسمه در كتب هيئت ، دخيل واستطرادى است نه أصيل واستقلالي . وبه تعبيرى بحث از أفلاك مجسّمه در علم هيأت ، نظير بحث ألفاظ در علم منطق است .
بيان : أما بيان اثبات محدّد الجهات در طبيعيّات اين كه مراد آنان از جهات دو جهت طبيعي : « علو مطلق ، وسفل مطلق است » كه از آن دو تعبير به فوق وتحت يعنى بالا وپايين مىشود . ومقصود آنان از سفل مطلق ، زمين ومركز آن است . ومقصود از علو مطلق ، مقابل آنست كه فلك نهم است كه آن را جسم كل محيط بر عالم جسم وجسماني مىدانند كه مركز كره زمين ، مركز آن است .
فلك نهم را محدّد الجهات وفلك الأفلاك ومعدّل النهار وفلك اطلس نيز گويند .
بعد از اثبات دو جهت طبيعي ، چهار جهت ديگر نيز بر آن دو متفرع مىشوند كه مجموع را جهات ششگانه گويند . مثلا قامت شخص انساني كه به نحو طبيعي ايستاده است ، شش جهت بالا وپايين وراست وچپ وپيش وپس از آن اعتبار مىشوند .
محدّد به معنى تحديد وتعيين كننده است ، واثبات محدّد الجهات بدين سبب پيش آمده است كه أجسام ثقيل چون سنگ وگل مثلا به سوى زمين يعنى پايين مىآيند ، وأجسام خفيف چون دود وبخار مثلا به سوى آسمان يعنى بالا مىروند . آيا زمين آنچه را كه از جنس خود أو ثقيل است به سوى خود مىكشد ، وآنچه را كه خفيف است به سمت مقابلش دفع مىكند ويا اين كه چون زمين هرچه را كه ثقيل است به سوى خود مىكشد ، لازمه اين جاذبه اين است كه قهرا أشياء خفيفه به سوى بالا دفع شوند ويا جسم خاصّى به نام آسمان وفلك ومحدّد الجهات هرچه را كه سبك است به سوى خود مىكشاند ، وهرچه را كه سنگين است به سوى مركزش كه مركز زمين وسفل مطلق است پرت مىكند هريك از اين آراء ياد شده را قائلى است .
شيخ رئيس در فصل سيزدهم وچهاردهم مقالت سوم طبيعيات شفاء ( ط 1 - چاپ سنگى - ص 116 و 122 ) ، ونيز در آغاز نمط دوم إشارات قائل به فلك محدّد الجهات شد است . بدين معنى كه محدّد الجهات فلكى متوازى الثخن است كه محيط بر همه اجرام وأفلاك است ومركز آن مركز زمين است كه سفل مطلق است . واين محدد الجهات است كه أجسام خفيف را به سوى خود مىكشد ، وأجسام ثقيل را از خود دور مىكند كه به سوى مركزش دفع مىنمايد ، وحركت أولاى شبانه روزى از اوست .