شرح
ولكن اثبات فلك محدّد الجهات آنگاه درست آيد كه فرود آمدن أشياء سنگين را از فراز به نشيب به قوّه جاذبه زمين اسناد ندهيم ، وحال اين كه ثابت بن قرة از دانشمندان بزرگ پيشين متوفى 288 ه ق ، قائل به جاذبه زمين بوده است . ثابت گويد :
اگر فرض كنيم زمين متلاشى وپراكنده شود وأجزاى آن را رها كنند همه ميل به سوى يكديگر مىكنند وهرجا به يكديگر رسيدند مىايستند .
اين نظر ثابت را متأله سبزوارى در شرح أسماء در بند ششم آن « يا من استقرّت الأرضون بإذنه » نقل كرده است كه :
« وقال ثابت بن قرة : سببه - أي سبب الجذب - طلب كل جزء موضعا يكون فيه قربه من جميع الأجزاء قربا متساويا إذ عنده ميل المدرة إلى السفل ليس لكونها طالبة للمركز بالذات بل لأن الجنسية منشأ الانضمام ، فقال : لو فرض أن الأرض تقطّعت وتفرّقت في جوانب العالم ثم أطلقت أجزائها لكان يتوجّه بعضها إلى بعض ويقف حيث يتهيأ تلاقيها » ( شرح أسماء - ط 1 - ص 53 ) .
وبعد از ثابت به چند قرن ، إسحاق نيوتن نيز قائل به قوه جاذبه ارض شده است كه امروز همگان بر آن متفقاند .
شايد در بادي نظر اين سؤال پيش آيد كه اگر هبوط وسقوط أجسام به سوى زمين از قوه جاذبه زمين است ، پس چرا به عكس شعله آتش وابر ودود وبخار مثلا از زمين گريزانند وبه سوى بالا شتابان مىروند جواب اين است كه اين موادّ در حقيقت ميل به بالا ندارند وبه سوى بالا رفتن آنها در واقع از قوه جاذبه زمين است بدين بيان كه أجسام با هم تزاحم دارند يعنى دو جسم در يك مكان نگنجند - بلكه يكى ديگرى را دفع ورد مىكند تا خود حائز آن مكان شود . مىدانيم كه برودت سبب تكثيف هوا وحرارت موجب تخفيف آن است . هواي سرد آكنده وفشرده وسنگين است ، وهواي گرم باز وپراكنده وسبك . قوه جاذبه جسم سنگين را به حكم جنسيت تجاذب ، بيشتر به سوى خود جذب مىكند . حال چون هواي سنگين به فشار به سوى زمين جذب مىشود لا جرم هواي سبك را از مكانش به فشار دفع مىكند ودور مىنمايد وجاى أو را مىگيرد . پس اين رفتن هواي سبك به سوى بالا در واقع پرت كردن هواي سنگين أو را بدان سوى است ، وانسان گمان مىكند كه بخار وشعله ومانند آنها به سوى بالا شتابان روان واز زمين گريزانند . وبه همين سبب است كه أشياء خفيفه از زير آب به بالا مىآيند كه در واقع چون آب سنگينتر از آنها است ، آنها را به سوى بالا دفع مىكند .
به صورت تمثيل وتنظير در نظر بگيريد دو كفه ترازو را ، هرگاه سنگى به وزن يك سير در يك كفه آن بنهيم به حكم فعل جاذبيت به سوى زمين مىآيد ، وكفه ديگر خالى بالا مىرود ، در اين حال