نيست لذا هر گونه تصرفى از حق سبحان در بندگان رواست و هيچ كس نمىتواند مانع قبض و بسط و تصرف وى شود به همين خاطر با دعاى عبد ، مالك حقيقى هر گونه تصرفى را مىتواند انجام دهد بر خلاف يهود كه قايل شدند كه خداى تعالى خلق را آفريده و تقدير نموده و ديگر كار تمام است و خداى تعالى تصرف تازهاى در قضاى خود نمىكند بنا بر اين نسخ و بداء و استجابت دعوات معنا ندارد ، زيرا كار خلقت پايان يافت و بر خلاف عدهاى از اين امت كه قايلند كه خداى تعالى در افعال بندگان دخيل نيست و آنها همان قدريه مىباشند كه رسول خدا ( ص ) در روايت منقول از فريقين كه « القدرية مجوس هذه الامة » قدريه مجوس اين امت هستند - ايشان را قدريه ناميده است .
بنا بر اين كارها در ملك خداست و هيچ كارى بدون تمليك حق و اذن وى انجام نمىشود .
پس آيه علاوه بر آنكه اجابت دعا را بيان مىكند علل اجابت دعا را نيز بيان مىكند چون نيايشگران بندگان خداى تعالى هستند همين موجب نزديكى حق به ايشان و قرب ايشان به حق مىگردد كه خود موجب اجابت مطلقهء دعاى ايشان مىشود و اجابت مستلزم آن است كه هر گونه دعايى را كه بنده مىنمايد خداى تعالى آن را اجابت كند . امّا آيه را مقيد به « اذا دعان » كرده و اين قيد گرچه اضافه بر معناى « اجيب دعوة الداع » معناى ديگرى را نمىرساند ، ولى نكتهاى ديگر را مىرساند و آن اينكه دعا بايد دعاى حقيقى و خواست بايد خواست واقعى باشد ، و نه سر زبانى .
و لذا نيايشگر بايد خواست و طلب فطرى و غريزى و قلبى داشته باشد كه وقتى به زبان آورد زبان و دل هماهنگ باشند و لذا حقيقت دعا و سؤال آنست كه قلب بخواهد و با زبان فطرت انجام گيرد ، نه آنكه زبان بگردد و هر چه را خواست بگويد بدون آنكه خواست حقيقى و نياز و ظرفيت واقعى وجود داشته باشد . به همين خاطر خداى تعالى فرمود :
وَ آتاكُمْ مِنْ كُلِّ ما سَأَلْتُمُوهُ وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ
- ترجمه : و حق سبحان آنچه را كه شما از وى خواستيد به شما عنايت فرمود و اگر نعمتهاى خدا را بشماريد نمىتوانيد و انسان ستمكار ناسپاس است . « 1 » پس ايشان خواستار نعمتهاى بىشمارند و آن را طالبند ولى با زبان ظاهرى نخواستند بلكه با زبان فقر و احتياج و استحقاق فطرى وجودى خواستار آن نعمتها بودند و نيز خداى تعالى فرمود :
هامش
( 1 ) . 14 / ابراهيم ، 34 .