است ، و اين عكس تشبيه قبلى است ؛ كه از نوع تشبيه مفرد به جمع « 2 » است ، زيرا ( گرچه ) دو طرف در حقيقت جمع مىباشد ، جز اينكه ، در اين آيه ، لفظ « حمار » اگر از وصف حمل اسفارهم خالى بود جايز بود كه مشبه به قوم واقع شود ، زيرا ايشان آنگونه كه شايسته بود ، توراة را نشناختند ، و به دستورات آن عمل نكردند ، و اين امرى عادى است كه شخص كودن تاريكدل كه به تأويل صحيح راه نمىيابد ، و مقصود از آن را نمىفهمد ، به حمار تشبيه شود ، پس اينان اگر به حمار تشبيه شده بودند صحيح بود ؛ ليكن لفظ حمار همراه با اسفار متضمّن معانيى است كه به وضوح و زيبايى كلام مىافزايد ، و آن حصول مزاوجت در لفظ ، و مقابله در نظم ، و ملائمت در معنى است ؛ زيرا خداوند - سبحانه - گفته است :
« حُمِّلُوا التَّوْراةَ »
و چون توراة پنج سفر است ، بلاغت ايجاب مىكند براى تكميل معنى تشبيه كلمه حمل بيان شود [ تا ميان قول خداى
« حُمِّلُوا »
و ميان قول او :
« كمثل الحمار يحمل ، مزاوجت « 3 » و ميان توراة كه عبارت از تعدادى « سفر » است و ميان لفظ « اسفار » در قول خداى
« يَحْمِلُ أَسْفاراً »
، ملائمت تحقّق يابد ، بنابراين با استعمال مزاوجت و ملائمت ، كمال تشبيه و وضوح معنى به دست آمده است .
و از جمله مثالهاى تشبيه يك چيز به دو چيز قول خداى تعالى ، دنبال آيه پيش ، در بيان حال منافقان است :
« أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ فِيهِ ظُلُماتٌ وَ رَعْدٌ وَ بَرْقٌ
« 1 » » . . .
يَكادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصارَهُمْ كُلَّما أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ وَ إِذا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قامُوا »
« 1 » ، پس اين آيه تشبيه حال منافقان را - كه حال منافقان سه چيز است - به ابر و رعد و برق و ظلمات آن ، بيان نموده است ؛ تا معنى تشبيه مقصود - كه بيان حال منافقان و تحيّرشان در اسلام است ، كامل گردد . پس وقتى آنان با اظهار اسلام ، خود را متمايل به اسلام نشان مىدهند ، حالشان شبيه كسى است كه برق بر او مىتابد و او در پرتو آن راه مىرود ، پس وقتى جهش به خاموشى مىگرايد ، در تاريكى ابر درمىافتد ، و راهى نمىيابد تا از جاى برخيزد .
و تشبيه را جز آنچه گفتيم دو نوع ديگر است : يكى از آن دو : تشبيهى است كه ادوات آن از افعال شك و يقين است ، مانند اينكه گويى : حسبت زيدا فى جرأته الاسد ، و عمرا فى جوده الغمام ( زيد را در جرئتش شير پنداشتم و عمرو را در بخشش وجودش ابر گمان بردم ) و مضمون
هامش
( 2 ) مقصود از جمع در اينجا جمع اصطلاحى در نحو نيست ، بلكه به معناى متعدّد است .
( 3 ) عبارت متن چنين است : « لتحصل المزاوجة بين قوله كمثل الحمار يحمل . . . » ، و همانطوركه ملاحظه مىشود عبارت ناقص است و احتمال مىرود قسمتى از عبارت افتاده باشد كه طبق سبك نگارش مؤلّف تركيبى نظير : [ بين قوله حمّلوا ] بوده است و ترجمه آن ، در ترجمه متن ميان دو قلّاب قرار داده شد .
( 1 ) - سورة البقرة ؛ 2 ، آيه 19 - 20 .