معنى بطلان پندار در شدّت نياز ، با يكديگر ( گرد « 4 » آمدهاند ) ، و اگر گفته شده بود : « يحسبه الرائى ماء » كلام متّصف به بلاغت بود ؛ ليكن بليغتر از آن ، بيان قرآن است ، زيرا ولع تشنه به آب شديدتر ، و دلبستگى وى به آن ، زيادتر است . و تشبيه اعمال كافران به « سراب » از بهترين و بليغترين انواع تشبيه است ؛ پس چگونه مرتبتى دارد ، و حال آنكه تعبير قرآن ، علاوه بر آن تشبيه ، متضمّن حسن نظم ، نغزى الفاظ ، و صحّت دلالت تمثيل است .
و يكى از آن وجوه ، عبارت است از : اظهار آنچه عادة تحقّق نمىيابد ، در قالب آنچه عادى است ، مانند قول خداى - تعالى - :
« وَ إِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ »
« 1 » اين تشبيه مبيّن اظهار امرى غير عادى در قالب امرى عادى است و مشبه و مشبهبه در ارتفاع جسمانى شركت دارند .
و يكى از آن وجوه عبارت است از : اظهار چيزى كه بداهة معلوم نيست در قالب چيزى كه بداهة معلوم است ، مانند : قول خداى - سبحانه - :
« وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ »
« 2 » ، اين تشبيه مبيّن اظهار غير معلوم بالبداهة ، در قالب معلوم بالبداهه است ، و آن دو در عظمت شريك مىباشند .
و از اين وصف تشبيهى ، تشويق به بهشت - به سبب داشتن وصف نيكو و مبالغه در وسعت - تحقّق مىيابد .
و يكى از آن وجوه ، عبارت است از : اظهار آنچه صفتش قوّت ندارد ، در قالب آنچه وصفش قوى است ، مانند قول خداى - تعالى - :
« وَ لَهُ الْجَوارِ الْمُنْشَآتُ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلامِ »
« 3 » ، اين تشبيه مبيّن اظهار چيزى است كه صفتش قوى نيست ، در قالب چيزى ك وصفش قوّت دارد ، و وجه اشتراك آن دو عظمت است ، جز آنكه جبال عظيمتر است ، و لذا مشبهبه قرار گرفته است . و اين معنى - از آن جهت كه بيانگر قدرت كسى است كه كشتى را بر آب ، با وجود سنگينى آن و سبكى اين تحت فرمان دارد ، و از جهت اينكه كشتى به سبب حمل بارها ، و طىّ كرانههاى دور ، متضمّن منفعت مردم مىباشد و به سبب اينكه از حركت كشتى لازم مىآيد بادها در خدمت انسان باشد - شامل اندرز است . پس آن معنى متضمّن هنرى عظيم از فنّ فخر و شمارش نعمتها بر بندگان است .
و يكى از آن وجوه ، اظهار كلام با به كار بردن تشبيه در قالب انكار است ، مانند : قول خداى -
هامش
( 4 ) عبارت متن « قد اصبحتا » بود كه در سياق كلام معنى مناسب نداشت و لذا به قرينه سياق به « قد اجتمعتا » تصحيح شد ، و ترجمهاش در متن قرار گرفت .
( 1 ) - سورة الاعراف ؛ 7 ، آيه 171 .
( 2 ) - سورة آل عمران ؛ 3 ، آيه 132 .
( 3 ) - سورة الرّحمن ؛ 55 ، آيه 24 .