وهيلاج وكدخداه به مثابهء هيولى وصورتاند أسباب عمر را ، وأصل عمر از هيلاج گيرند ومقدار وكيفيت
I
آن از كدخداه . وهيلاجات به نزديك أهل صناعت پنج است : نيرين ، وجزو مقدم ، وسهم سعادت ، ودرجهء
I
طالع . وهيلاج به حق به طريق اصالت ، نير نوبت است وبه طريق بدل ، نيّر ديگر ؛ زيرا كه يكى ينبوع قوت حيواني است
I
وديگر ينبوع قوت طبيعي . ودر مولود اجتماعي جزو را بر سهم مقدم دارد ودر استقبالى بعكس . ومواضعش
I
أوتاد ويازدهم وپنجم است ، ودر دوم وسوم ومقابل هر دو أهل صناعت را خلاف است . ليكن در دوم
I
ومقابل أو در آفتاب برج مذكر شرط كنند ودر ماه برج مونث .
ونيرين را در فرح هيلاج گيرند ودر
I
ترح نه . ودوازدهم وششم به اتفاق مواضع هيلاج نبود . واگر هيلاج شمس باشد ودر نهم طالع بود ، آن را
I
تسيير منكوس كنيم به درجهء سابع چنان كه در فصل پنجم از باب نوزدهم از اين مقالت بيان كردهايم .
اما
I
كدخداه مزاعمى بود هيلاج را كه از أو ساقط نباشد . واگر هيلاج از أرباب حظوظ موضع خود باشد وحظ
I
أو بيشتر بود ، أو هم هيلاج باشد وهم كدخداه . وكوكب محترق كدخدائى را نشايد .
وحد احتراق
I
تا شش درجه داشتهاند كه بعد كوكب بود از شمس . وكدخداه را سه عطيت بود : يكى ، كبرى اگر
I
بر درجهء وتد بود وديگرى ، وسط اگر در مركز مايل باشد وسوم ، صغرى اگر در مركز زايل بود . واگر در غير
I
اين مواضع باشد احتياج افتد به تعديل واين را تقسيط القوى خوانند .
وطريق أو چنان است
I
كه بعد ميان مركز بيت مقدم ودرجهء كدخداه بگيريم به درجات سوا ، وآن را فضله خوانيم . وبعد ميان
I
مركز خانهء مقدم وتالي بگيريم وآن را تفاضل گوئيم . آن گاه تفاوت ميان دو عطيه كه به حسب آن دو مركز
I
اقتضا كند بگيريم وآن را در فضله ضرب كنيم وبر تفاضل قسمت كنيم تا تعديل حاصل آيد . آن را بر عطيهء كدخداه
I
كه به حسب مركز بيت مقدم اقتضا كند افزائيم اگر فضلهء عطيه بيت تالي را بود ؛ واز أو كم كنيم اگر فضلهء
I
عطيه بيت مقدم را باشد تا قانون عطيهء كدخداه حاصل آيد . در آن موضع به حسب تقسيط القوى
I
از درج ودقايق حصهء آن بگيريم از سالها وماهها وروزها تا عطيهء عمر مولود حاصل آيد .
آن گاه