دو نقطه از آن دايره در همهء جوانب متساوي بود ، آن دو نقطه را دو قطب آن دايره خوانند . وخطى مستقيم
I
كه به مركز كره بگذرد ودو طرف أو به آن دو قطب پيوندد ، آن را محور گويند . واگر آن دايره از حركت فلك
I
نهم حادث شود آن دايره را دايرهء معدل النهار گويند ؛ وآن دو قطب را قطبهاى معدل النهار . وآن دواير را
I
كه موازى دايرهء معدل النهار بود مدارات يومى خوانند . ودايرههايى كه بر دو قطب معدل النهار بگذرند
I
آن دايرهها را دواير ميول خوانند .
واگر آن دايره از حركت فلك هشتم حاصل آمده باشد آن را منطقه
I
البروج خوانند . وآن قطبها را قطبهاى بروج گويند . وآن دايره را كه موازى منطقهء البروج باشد مدارات عرض خوانند . ودوايرى كه بر دو قطب فلك البروج بگذرد آن را دواير عروض
I
خوانند .
وهر دو دايرهء عظيمه كه بر فلك ، با يكديگر تقاطع كنند لا محالة يكديگر را بر دو نيمهء متساوي قطع كنند . و
I
اگر چنان كه بر قطبهاى يكديگر بگذرند تقاطع ايشان بر زاويههاى « 1 » قايمه باشد ؛ واگر نه چنين بود ، تقاطع ايشان
I
بر زاويههاى حاده ومنفرجه باشد .
وقاعدهء أصحاب نجوم آن است كه محيط هر دايره را به سيصد
I
وشصت قسم كنند وآن اقسام را در فلك البروج ، درجات خوانند ودر معدل النهار ، أزمان گويند ؛
I
ودر ديگر أفلاك ، اجزا خوانند .
وقطر هر دايره را به صد وبيست قسم كنند وآن را اجزا خوانند . باز هر قسمي را از آن
I
اقسام به شصت قسم كنند وآن اقسام را دقايق خوانند . وهر دقيقه را به شصت قسم كنند وآن اقسام را ثواني
I
گويند . وهر ثانيه را به شصت قسم كنند وآن اقسام را ثوالث خوانند . وباقي بر اين قياس باشد تا روابع
I
وخوامس وسوادس إلى ما لا يتناهى . وچون فلك البروج ، منقسم به دوازده برج است پس هر برجى ،
I
سى درجه باشد . وتعريف باقي دواير وقسّى هر يك به مقام خود كرده شود « 2 » .
باب سؤم :
I
در بيان مراتب كسور وبسيط بعضي از ضوابط ومقدمات حسابي كه در اعمال زيجى به كار آيد
وآن چهار
I
فصل است :
فصل أول : در بيان مراتب كسور وبسيط ورفع اعداد
چون قاعدهء أصحاب
I
نجوم آن است كه هر درجه ، شصت دقيقه مىگيرند وهر دقيقه را شصت ثانيه ، چنان كه پيش از اين بيان كرديم ،
I
پس هرگاه كه گوئيم فلان عدد را بسط كنيم مراد آن باشد كه درجات را در شصت ضرب بايد كردن تا دقايق حاصل شود . آن گاه دقايق را كه به آن درجات باشد ، بر آن حاصل ضرب
هامش
( 1 ) . [ در أصل نسخه : ] زاويهاء
( 2 ) . [ در أصل نسخه : ] شو