پاسخ چنين سوآلهايى را ، نظامى عروضى سمرقندى ، به سال 550 هجرى قمري ، در كتاب مجمع النّوادر ، يا چنانكه مشهور شده كتاب چهار مقاله ، داده است :
« بعد از پيغامبرى ، هيچ حملى گرانتر از پادشاهى وهيچ عملي قويتر از ملك نيست . پس نزديكان پادشاه كساني بايند كه حلّ وعقد عالم وصلاح وفساد بندگان خداى به مشورت ورأى وتدبير ايشان باز بسته بود ، وبايد كه هريكى از ايشان أفضل وأكمل وقت باشند .
امّا دبير وشاعر ومنجّم وطبيب از خوّاص پادشاهند واز ايشان چاره نيست .
قوام ملك به دبير است وبقاء اسم جاودانى به شاعر ونظام أمور به منجّم وصحّت بدن به طبيب .
واين چهار عمل شاقّ وعلم شريف ، از فروع علم حكمت است » .
منجّم ، به عنوان يكى از خواصّ پادشاه ، چگونه أمور مربوط به پادشاه وملك را به نظام ميآورد ؟ .
- با تقويم ستارگان وتعيين درجه ودقيقهء آنها نسبت به فلك ، وبه اعتبار نجوم احكامى ، اختيار وقت سعد ومناسب براي اينكه پادشاه ، چه وقت جنگ را آغاز كند ، چه وقت با دشمن صلح كند ، چه وقت عقد نكاح ببندد ، چه وقت منكوحه را طلاق گويد ، چه وقت كنيزك يا غلامي را به تخت گرفتن بخواند ، چه وقت به شهري وارد شود ، چه وقت بنايى ( شهر ، پل ، قصر ، . . . ) را پى افگند ، چه وقت كسى را مقامي دهد ، چه وقت قصيدهء عزل صاحب مقامي را بخواند ، چه وقت كسى را حلقآويز كند يا چشمش را ميل بكشد ، چه وقت به شكار رود ، چه وقت سفير بفرستد ، چه وقت سفيرى را بپذيرد ، چه وقت . . .
أبو ريحان بيرونى ، به عنوان يك منجّم ، از جمله خواصّ پادشاهان خوارزمشاهى وغزنوى بود .
نهاية عرض ميكنم : اعتقاد داشتن بيرونى به احكام نجوم ، به هيچوجه من الوجوه از شأن ومقام ومنزلت أو نميكاهد . بيرونى مردى است كه ميان سدهء چهارم تا ميان سدهء
تنكلوشا ( ملحق : مدخل منظوم واحكام علم النجوم للخجندى ) — صفحة پيشگفتار 70
مساهمون: مؤلف مجهول
صپيشگفتار ٧٠