هامش
ميگويد تسيير السّهام . واگر جز سهم سعادت بكار نداشتى لفظ جمع نگفتى . ليكن معظمتر همه سهم سعادت است وأو دليل جاه ومال است ونام أو در كتب قديم سهم قمر است . وپس از آن سهم غيب است وأو دليل فراست وفهم وخوى وعلم ودين است ونام أو در كتب قديم سهم شمس است » .
اين مايه استدلال كه صاحب كفاية التّعليم در مقابل تصريح أستاذ ابوريحان كرده است سست وبىبنياد مىنمايد . زيرا كتاب ثمرهء عربى بر فرض صحّت انتساب به بطلميوس ترجمهايست از سخنان أو . ودر ترجمههاى عربى كه بعد از اسلام شده است اشتباه كاريها فراوان ميباشد وشرحش از موضوع مطلب ما خارج است . پس اينگونه ترجمهها را دليل قاطع بر أصل گفتار بطلميوس نتوان شناخت . وبعلاوة جمعيّت ممكن است بحسب موارد وافراد يك نوع باشد نه أنواع مختلف .
( 5 ) - مولدها ، س .
( 6 ) - وأو آنست كه ، حص .
( 7 ) - نهاديم ، حص .
( 8 ) - وان شئت قلت منقوص منه ومزاد عليه ، ع .
( 9 ) - خالى ، خ . تحريف است .
( 10 ) - وآنست كه بشب وبروز يا بر يك حال بود ، حص .
( 11 ) - مسألهها ، خ .
( 12 ) - تيس بمعنى تكه كلمهايست كه أستاذ براي تحقير واستخفاف آورده ودر بعض نسخ تحريف شده است . حص ، بسى . خ ، بيشى . ع ، وامّا السّهام الّتى وضعوها للمسائل والأسعار وعددها غير متناه لانّها تزداد دائما فما من تيس يأتي الا ويزيد فيها ولعدم التّحصيل يبقى على النّسخ والاستعمال .
( 13 ) - فزايد ونه بكاهد ، حص . زيادت از ناسخ است .
( 14 ) - س ، خ ( وبه التوفيق ) الخ را ندارد . قاعدهء استخراج سهام از جداول بطوريكه از نوشتههاى خود أستاذ برميآيد آنست كه جاى اوّل يعنى درجهء موضع تقويم كردهء ( از ) را از درجهء موضع تقويم كردهء ( تا ) كم كنند وباقي را بر درجهء طالع يا چيز ديگر كه در ستون ( افكندن ) نوشته است بر افزايند تا موضوع سهم معلوم شود . پس اگر در ستون شب وروز ( موافق ) نوشته باشد در شب وروز يكسان استخراج بايد كرد . واگر ( مخالف ) نوشته شده باشد در روز چنانست كه گفتيم ودر شب بايد موضع مقوّم ( تا ) را از موضع مقوّم ( از ) كم كرده باقي را بر درجهء ( افكندن ) بيفزايند .
بديهي است كه اين طريقه چنانكه خود أستاذ فرمود منسوب با بو معشر واستادان ديگر غير از بطلميوس است وهمين است كه أستاذ فرمود بر اين فرض محالها لازم آيد .
صاحب كفاية التّعليم مينويسد سهم سعادت آنست كه بگيرى بعد از آفتاب تا ماه در روز ودر شب از ماه تا آفتاب وآن بعد را بر درجهء طالع افزائى چنانكه سى سى درجه قسمت هر برجى دهى آنجا كه رسى موضع سهم سعادت باشد . وسهم غيب بر عكس اين گيرند .
در شرح بيست باب ملا مظفّر مينويسد امّا سهم الحوادث تقويم آفتاب را از تقويم قمر نقصان كنند وما بقي را بر تقويم زحل افزايند حاصل موضع سهم الحوادث باشد .