طالع چگونه توان دانستن اگر ديگر وتد معلوم باشد « 1 »
اگر معلوم « 2 » درجهء غارب است ، أو را بر أفق مغرب بنه . واگر درجهء وسط السّماست بر خطّ وسط السّماء سوى كرسي بنه . وگر درجهء وتد الأرض است أو را بر خطّش « 3 » زير أفق بنه . وآنگاه بدين همه « 4 » بأفق مشرق نگر ، آنچ بدو رسيده باشد « 5 » برج ودرجهء طالع باشد « 6 »
دانستن پهناى جوى يا پارهيى از زمين كه رسن برو نتوانى كشيدن ونتوانى پيمودن
بايست بر كرانهء أو وأسطرلاب « 7 » بدست راست بياويز وبيك چشم نگر از ثقبهء آن لبنه كه سوى تست وعضاده زير وزبر بجنبان تا بهر دو سولاخ لبنهها كرانهء جوى بيني كه برابر تست .
زانسوى جوى چون ديده شود « 8 » بر خويشتن بگرد وز جاى
هامش
آنگاه درجهء طالع را بر خطّ ده ساعت زماني نهيم درجهء نهم بر خطّ نصف النّهار فوق الأرض افتد ودرجهء سوم تحت الأرض . پس درجهء طالع را بر خطّ هشت ساعت زماني نهيم درجهء هشتم بر خطّ نصف النّهار افتد فوق الأرض ودرجهء دوم تحت الأرض .
أستاذ ابوريحان خود در تسوية البيوت مخترع قاعدهاى است . در كتاب الاستيعاب ميفرمايد « ولى طريق في تسوية البيوت يختصّ بىدون غيرى وقد استدللت في كتابي في تجريد الشعاعات والأنوار على انّه أولى الاعمال المدوّنة في تسوية البيوت بان ينسب إلى الصّحة » .
ملّا عبد العلى بيرجندى در آغاز باب هشتم از شرح بيست باب طريقهء مخصوص ابوريحان را شرح ميدهد وميگويد آنرا مراكز محققه خوانند ودر آخر اين باب مينويسد « وبجهة تسوية البيوت بر طريقهء أبى ريحان در بعضي اسطرلابها هشت قوس كشيده باشند چهار فوق الأرض دو در يسار خطّ وسط السّماء ودو در يمين أو وچهار تحت الأرض بدين طريق . واين قوسها در نقطهء تقاطع أفق وخطّ وسط السّماء بهم رسند . پس چون درجهء طالع را بر أفق مشرق نهند عاشر ورابع بر خطّ وسط السّماء افتد وغارب بر أفق مغرب ودرجات خانههاى ديگر هر يك بر خطّى افتد از آن خطوط كه عدد آن خانه بر آن نوشته باشد » .
( 1 ) - اگر يك وتد معلوم بود ، حص . اگر ديگر وتدها معلوم باشد ، س .
( 2 ) - اگر اين معلوم ، حص . س
( 3 ) - بر خطّ ، حص .
( 4 ) - برين همه ، خ .
( 5 ) - بيابى ، حص .
( 6 ) - بود ، خ .
( 7 ) - وبر كرانهء أو أسطرلاب ، خد .
( 8 ) - وآنسوى جوى ديده شود ، حص .