وچون فرس از قطب بيرون آرى عنكبوت وصفيحهها جدا شوند . واين صفيحهها زير عنكبوت باشند . هر روى از آن عرض شهري را كرده يا عرض اقليمى
را . واين صورت آنست « 1 » .
هامش
هفت اندام أسطرلاب توان ناميد بدين قرار : امّ ، عضاده ، صفايح ، عنكبوت ، فرس ، فلس ، قطب .
از جمله اعضاى جزئي كه أستاذ ما از آنها نام نبرده يكى مدير است اى گرداننده وديگر ممسكهاى نگاه دارند . امّا مدير برآمدگى كوچكى است بر كرانهء عنكبوت كه بدان صفيحهء عنكبوت را ميگردانند . وممسكه زبانهايست كه بيشتر صنعتگران بر صحيفهء امّ سازند وكنار صفايح را اندك بريدگى پديد كنند تا زبانه در آن رود وصفايح را نگاه دارد .
امّا ستارگان معروف كه از آنها ارتفاع توان گرفت ودر بعض اسطرلابها همه را ودر بيشتر بعضي از آنها را رسم كنند چهل ستاره است بدينقرار :
عين الثور ، عيوق ، يد الجوزاء اليمنى ، رجل الجوزاء اليسرى ، شعري العبور ، شعري الغميصاء ، رأس التوأم المقدم ، رأس التوأم المؤخر ، قلب الأسد ، فرد ، صرفه ، سماك رامح ، سماك اعزل ، نيرفكه ، قلب العقرب ، نسر واقع ، نسر طاير ، رأس الحوّا ، ردف ، كف الخضيب ، قرن الثور ، يد الجوزاء اليسرى ، ظهر الأسد ، سهيل ، جناح الغراب ، فم الحوت ، ذنب قيطس شمالي ، آخر النهر ، ذنب الدلفين ، عنق الحية ، منقار الدجاجه ، مرفق الثريا ، رأس الغول ، سرة الفرس ، جناح الفرس ، منكب الفرس ، متن الفرس ، بطن الحوت ، رجل المسلسله ، ناطح .
از اين چهل ستاره بيست كوكب اوّل براي ارتفاع گرفتن مشهورتر از بيستتاى بعد است .
عروض وأقدار اين كواكب در جداول مجسطى وكتاب الاستيعاب ثبت شده وعبد العلى بيرجندى رحمه اللّه در آخر شرح بيست باب أسطرلاب مواضع آنها را در اوّل سال هشتصد وپنجاه وسه ( 853 ) يزدگردى استخراج كرده است بحساب 66 سال يكدرجه و 11 سال ده دقيقه وسالى قريب 54 ثانيه كه در حواشي پيش بتفصيل نوشتيم . ميان تاريخ مذكور وتاريخ وضع ثوابت در جداول مجسطى 1345 سال شمسي است . وحركت ثوابت در اين مدّت بيست درجه وبيست وسه دقيقه شده است .
ميان تاريخ 853 يزدگردى تا اين تاريخ كه نگارنده مشغول نوشتن اين تعليقه ميباشد يعنى 1306 يزدگردى و 1356 قمري هجرى تفاوت چهارصد وپنجاه وسه سال تامّه ميشود . وحركت ثوابت بنابر اين نزديك بشش درجه وپنجاه ويك ثانيه وچهل وهشت ثالثه رسيده است . واگر سنين ناقصه را حساب كنيم 6 درجه و 52 دقيقه و 42 ثانيه ميشود . وبر اين قياس مواضع كواكب در تاريخ ما بدست ميآيد واللّه العالم .
ناگفته نگذريم كه صفحات واعضا واجزاء أسطرلاب در نسخ فارسي وعربى اين كتاب بىاندازه مغشوش ومغلوط بود . وآنچه اينجا تصوير شده است نگارنده از روى قديمترين نسخهها با آن اندازه كه اصلاحش ممكن بود خود رسم كرد وغالب را بخطّ خود نوشت وبعضيرا بخطّاط نستعليق داد . ودو صفحه نيز از روى أسطرلاب خط كوفي كليشه وباشكال كتاب الحاق كرد . وبا همه دقّت باز در صفيحهء عنكبوت دو اشتباه از آثار نسخهء أصل باقي است كه بايد خوانندگان اصلاح كنند . يكى ( ذابح ) كه بجاى آن ( واقع ) صحيح است . وديگر ( قلب جوزا ) كه صحيحش ( منكب الجوزا ) ست .
( 1 ) - در نسخهء عربى عبارتى اينجا دارد كه مضمونش در هيچكدام از نسخ فارسي نبود . عين عبارت با تصحيح حدسى وتخمينى نگارنده اين است : وهذه صورة كلّ واحد من اجزائه وفوق الصّفيحة تكون الحجرة وتكون خطوطها مقسومة على ثلاثمائة وستّين خطّا امّا بالأخماس أو غير ذلك فتؤخذ