فصل اوّل فرّاء و كتاب او « معانى القرآن »
از زمانى كه كتاب مقدّس قرآن در اختيار مسلمانان قرار گرفت ، دانشمندان علوم مختلف ، تحقيقات و پژوهشهاى فراوانى در مورد آن انجام دادند . و اهل لغت با كوششى خداپسندانه و قابل تقدير در تبيين مفاهيم قرآن و آشكار ساختن زيبايى اسلوب و نيز كشف أسرار آن ، شركت داشتهاند . ما اكنون دربارهء دانشمندى برجسته ، يعنى « أبو زكريا فرّاء » به تحقيق مىپردازيم كه فرمانرواى كشور نحو در زبان عرب بوده است و ثعلب [ نحوى ] نيز اين لقب را شايسته وى دانسته است .
ما از دوران كودكى و خانواده او چندان آگاهى نداريم . پدرش - زياد - در جنگ با حسين بن على عليه السّلام شركت داشت و يك دستش از تن جدا شد . زياد غلام ابو ثروان و او غلام بنى عبس بود . بنابراين فرّاء فرزند يكى از بردگان بوده است . ابن نديم مىنويسد :
فرّاء غلام بنى منقر و زادگاهش كوفه بوده است . بههرحال نشوونما در عالم بردگى يكى از عوامل برترى علمى او بوده است ، زيرا طبيعى بود كه موالى در جامعهء آن روز عرب احساس حقارت كنند و شايد همين احساس بود كه موجب شد آنان نبوغ و استعداشان را در زمينههاى مختلف آشكار سازند و بدينسان درمىيابيم اين عامل ، نقشى اساسى در زندگى بسيارى از مواليان داشته و آنان را به كار و دستيابى به عاليترين مناصب در حكومت عرب وادار مىكرده است .
از جملهء چيزهايى كه دربارهء وضعيت خاندان فرّاء مىدانيم اين است كه نيك و بد ، شايسته و ناشايسته در آن دودمان بوده است . او خود داراى پسرى زيرك ، امّا شرور