كرده و از روى اكراه اطاعت نشده و عصيان نشده در حالى كه مغلوب باشد و آسمان و زمين و آنچه كه در ميان آنها است از روى باطل نيافريده است
ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ
« 1 » .
آن مرد گفت : اى امير مؤمنان ! پس قضا و قدرى كه آن را بيان داشتى چيست ؟
فرمود : امر به طاعت و نهى از معصيت ، و توانا ساختن بر انجام كار شايست ، و ترك كار ناپسند ، و يارى بر تقرّب جستن به او ، و مخذول ساختن كسى كه معصيت او را بنمايد ، و وعده و وعيد دادن و تشويق كردن و ترساندن ، همهء آنها قضاى خداوند در كارهاى ما و قدر او براى اعمال ما مىباشند ؛ و امّا به غير آن پس گمان مبر كه گمان بردن به آن فرو ريزندهء اعمال است .
آن مرد گفت : خدا بر تو گشايش كند كه بر من گشايش نمودى ، سپس گفت :
انت الامام الّذي نرجو بطاعته * يوم المآب من الرّحمن غفرانا
اوضحت من ديننا ما كان ملتبسا * جزاك ربّك بالاحسان احسانا « 2 »
و اين گفتار آشكارسازندهء سخن امير مؤمنان عليه السّلام در زمينهء عدل و نفى جبر و اثبات حكمت در كارهاى خداوند متعال و نفى بيهودگى از آنها مىباشد .
فصل كلام امير مؤمنان عليه السّلام در ستايش دانشمندان و دستهبندى مردم و فضل دانش و حكمت
آنچه كه ناقلان حديث از كميل بن زياد - كه رحمت خدا بر او باد - نقل كردهاند كه مىگويد : روزى امير مؤمنان عليه السّلام دست مرا گرفت و از مسجد برد تا از آن خارج شديم ، چون به صحرا رسيد نفسى بلند كشيد سپس فرمود : اى كميل ! اين دلها مانند ظرفهايند ،
هامش
( 1 ) . سورهء ص : 27 . « اين گمان كافران است ، پس واى بر كافران از عذاب سخت آتش دوزخ » .
( 2 ) . تو آن امامى هستى كه با اطاعت او ، در روز بازگشت اميد به مغفرت خداى رحمان داريم .
آنچه كه در دين ما مبهم بود روشن ساختى ، كه خدايت در مقابل نيكى به تو نيكى دهد .