در شهر ، گلولهاى در اطراف قرارگاه تفنگداران شليك گرديد . تفنگدارى در حال نگهبانى مجروح گشت . از آن لحظه به بعد همهچيز تغيير كرد . همانطور كه مىدانيد ، از انجمن خواسته شد كه به عنوان غرامت از دست دادن توانايى كار ، مبلغ 10 هزار تومان به تفنگدار مجروح پرداخت شود ( بعدا بر سر 3500 تومان توافق گرديد ) و شخص مقصر پيدا شود . براى اين كار 48 ساعت فرصت داده شد . اعلام گرديد كه اگر با اين خواسته موافقت نشود ، « اقداماتى اتخاذ خواهد گرديد . » اين اهميتى نداشت . انجمن چانه مىزد و مبلغ موردنظر را در زمان لازم پرداخت مىكرد . مقامات حكومت ، از طريق شخص اجلال الملك ، كه توسط انجمن به عنوان حاكم انتخاب شده و توسط دولت نيز اين حكم تأئيد گرديده ، مقصرين را پيدا مىكردند و اين حادثهء ناخوشايند خاتمه مىيافت . »
« امّا ، بدبختانه ، پس از آنكه 48 ساعت به انجمن فرصت داده شد ، افراد ما فورا اقداماتى انجام دادند تا در صورت لزوم آمادهء « اتخاذ تدابير » باشند . وقتى كه من آخرين نامهء خود را تمام كردم ، توپها به داخل شهر آورده شده و در باغهاى بانك نصب گرديدند ، و سربازان كلنگدار شروع به داير كردن يك خط تلفن در عرض شهر كرده و طى شب ، فانوس به دست ، نقشهها كشيدند . »
« اين اقدامات موجب وحشت تبريزيها شد ، و آنها را هشيار ساخت . موجى از بيگانگى بين شهروندان تبريز و روسها به وجود آمد . سپس آن اشتياق هميشگى ما به تمام كردن كارى كه شروع كردهايم كار خود را كرد . در هيچيك از دستورهاى داده شده به سربازان چيزى در مورد « اقدام » وجود نداشت . برعكس ، عدم دخالت كامل و درستى تام و تمام الزامآور گرديده بودند . امّا با افرادى كه به سادگى ميل مفرط به يك مبارزه دارند ، حتى هنگامى كه در شرايط كاملا صلحآميز به سر مىبرند ، چه مىتوان كرد ؟ و هنگامى كه هيچ اميدى براى يك نبرد وجود ندارد ، آنها كمكم عصبانى و غضبناك شده و شروع مىكنند به نشان دادن عصبانيت خود . »
حادثهء تفنگدار نگهبان فورا قلوب آنها را به آتش كشيد . آها ! اكنون دارد شروع مىشود ! برخى از آنها اعلام كردند : « ما آنها را خرد مىكنيم ! فقط بگذاريد شروع شود ! »
« امّا هيچ اتفاقى نيفتاده است . همهچيز كاملا آرام بوده است . اجلال الملك دستور دستگيرى هفت تن را ، كه مظنون به مشاركت در اين حمله بودند ، صادر نمود و آنها را تحت « بازجويىهاى مغرضانه » قرار داد . اكنون بيش از يك هفته است كه اين افراد به شيوهء كاملا ايرانى تحت شكنجه و آزار قرار گرفتهاند . آنها مىگويند ظرف يكى دو روز يك تن از اين افراد اقرار خواهد كرد . اينكه اقرارى كه به وسيلهء شكنجه به دست آمده باشد چه ارزشى خواهد داشت ، مسألهاى ديگر است . . . »
انقلاب مشروطيت ايران ( فارسي ) — صفحة 273
مساهمون: ادوارد براون
ص٢٧٣