مطابقت داشته باشد ، به صورت فعلى بيش از سه قرن قدمت ندارد ، و نام و جمعيت آن نتايج سرنوشت جنگ و خردمندى شاه عباس بزرگ است . در حدود 1603 ميلادى آن پادشاه نامدار در مرز شمال غربى مملكت خويش بر تركان عثمانى غلبه يافت ، و نظر به ملاحظات سياسى و علل ديگر چندين هزار خانوادهء مسيحى را كه در جلفا « 1 » ى واقع بر كنارهء ارس ساكن بودند ، و من در فصل سوم از همين كتاب بدان اشاره كردم 14 ، به اصفهان كوچانيد و در جلفاى جديدى كه در حوالى پايتخت براى آنها ساخته بود ، مسكن داد . ارمنيان تحت توجهات و رفتار آزادمنشانهء او رفاه و آسايش و افزايش يافتند . اما بعد از شاه عباس وضع بدين صورت باقى نماند .
جانشينان وى نسبت به اين كوچنشينها چندان سخاوتى نشان ندادند ، و در نتيجه روز به روز از تعداد آنان كاسته شد تا بدين زمان كه شمارهء آنان تخمينا بيش از سه هزار نفر نيست . اينان هنوز همچنان بر دين مسيح هستند ، و كليساى جامعى كه به فرمان شاه عباس ساخته شده است ، و يكى دو پرستشگاه ديگر دارند ، و مبلغان دينى كليساى انگليس در ميان آنها سخت به كار مشغولند .
من نامههاى توصيهآميزى براى هيئت مبلغين مسيحى داشتم ، و برحسب تصادف در بين راه به ميزبان مهماننواز خويش و زنش برخوردم . آنان روز پيش از سفرى دو هفتهاى به شيراز بازگشته بودند ، و چنان آفتاب سوخته شده بودند كه من آنها را با مشرقزمينيان اشتباه كردم - و اين چيزى بود كه خود من بعدها در سفر با آن مواجه شدم ، زيرا صورتم بر اثر تابش آفتاب داغ نواحى جنوب ايران چنان سوخته و تيره شده بود كه بهيچوجه با يك ايرانى فرق نداشتم . اين پسر عموهاى انگليسى مرا با مهربانى تمام پذيرفتند ، و ديرى نگذشت كه با هم دوستانى يكدل شديم . فرصتى بود تا من از تبليغات دينى ، و نيز خدمات بشردوستانهء آنان ، خاصه در زمينهء پزشكى و جراحى ، اطلاعاتى كسب كنم . بيماران ، گاه از چند صد كيلومترى ، براى درمان و شفا به نزد آنها مىشتافتند ، و متأسفانه بعضى از اين بيماران به عنوان مجازات مثله شده بودند ، و از اين بابت در رنج بودند . من خود هنگامى كه در اصفهان توقف داشتم ناظر چند نمونه از اين نوع مجازات بودم .
من تقريبا خبرى را كه چند روز پيش دربارهء سرقت پست به وسيلهء راهزنان شنيده بودم از ياد برده بودم . اما وقتى به اصفهان رسيدم شنيدم كه آن قاطعان طريق دستگير شدهاند ، و من فكر كردم كه غائله به همين جا پايان پذيرفته است . صبح
هامش
( 1 ) . شهر جلفا در 76 كيلومترى شمال مرند است ، و با جلفاى روسيه به وسيلهء پلى ارتباط دارد . شاه عباس صفوى در 1013 ه . ق ( 1605 ) كليهء سكنهء اين شهر را كه در جنگهاى ايران و عثمانى به وى خدمتى بسزا كرده بودند به داخلهء ايران ، مخصوصا اصفهان ، كوچانيد ، و محل سكونت آنان را نيز جلفا نام نهاد . م