ما تقدّم : « ما » از نوع شرطيه است كه به دو فعل جزم مىدهد . فعل شرط پيش از آن آمده بود و فعل جواب نيز « يبق » است .
اياك : مفعول براى فعل محذوف است .
شرح و تفسير
( و اعلم أنّ أفضل المؤمنين أفضلهم تقدمة من نفسه و أهله . . . ) مردم بر انواع و دستههاى مختلفى هستند و در دنيا و آخرت نيز درجات و مراتب مختلفى دارند . اين درجات برپايه نيكوكارى و خدمت به فرد و جامعه شكل مىگيرند . نيكوكاران نيز خود درجات مختلفى دارند و هركس از جان و خاندان و ثروت خويش بيشتر ببخشد ، در درجه بالاترى قرار دارد . بنابراين عظمت و بزرگى افراد تنها برمبناى ايمان و عبادت و يا دانش و فلسفه نيست و نيز دوست داشتن نيكى و داشتن ثروت و پيروان فراوان براى ارتقاى درجه آدمى كافى نيست ؛ بلكه در كنار ايمان به فداكارى و تلاش در راه خدمت به انسانيت نياز است و پاداش خداوند به اندازه تلاش هركس است . ( و احذر صحابة من يفيل رأيه و ينكر عمله فإنّ الصّاحب معتبر بصاحبه ) فضيلت ضد رذيلت است . بنابراين همنشينى با انسان خبيث و بدكار بر آدمى اثر مىگذارد و او را دشمن خير و فضيلت مىگرداند . همنشينى با بدان سبب مىشود كه انسان همانند حشرات به سمت زشتىها و بدىها متمايل شود . خداوند مىفرمايد :
« زنان پليد براى مردان پليدند و مردان پليد براى زنان پليد و زنان پاك براى