و تعالى براى آدم در فرزندانش مقرر ساخته كه هر كه آهنگ كار نيكى كند و آن كار را نكند براى او يك حسنه نوشته شود ، و هر كه آهنگ كار نيكى كند و بكند براى او ده حسنه نوشته شود ، و هر كه آهنگ كار بد كند و آن را نكند بر او نوشته نشود ، و هر كه آهنگ آن كند و انجام دهد يك گناه بر او نوشته شود .
شرح
- مجلسى ( ره ) در شرح اين حديث كلامى طولانى دارد كه ملخص آن با پارهاى توضيحات نقل مىشود :
اين حديث دلالت دارد كه بر قصد گناه تا هنگامى كه انجام نشود مؤاخذهاى نيست و اين دو احتمال دارد :
يكى اينكه گناهى كوچك باشد كه همان ترك آن كفارهاش باشد . ديگر اينكه بگوئيم قصد هرگز متصف به خوبى و بدى نشود تا عملى دنبال آن نباشد ( چنانچه ظاهر حديث است ) و جمعى بدان قائل شدهاند ، ولى احتمال اول ظاهرتر است ، بلى اگر محض خطور در دل باشد بدون اختيار البته تكليفى به آن تعلق نگيرد و تفصيل آن در باب وسوسه گذشت .
و محقق طوسى در تجريد گفته است : اراده كردن كار قبيح قبيح است ، و تفصيل اين كلام اينست كه آنچه در نفس است بر سه گونهاند : 1 - خاطراتى كه بىاختيار آيد و در دل مستقر نگردد و گفتيم كه آنها مؤاخذه ندارد و خلافى در اين باره ميان امت نيست . 2 - خاطراتى كه با اختيار آيد و آهنگ كند و اين همان حديث نفس اختيارى است كه كارى را بكند يا نكند كه ( حديث گويد : ) اگر كار نيك باشد و نكند يك حسنه دارد و اگر بكند . . . و در اين هم خلافى نيست . 3 - عزم و تصميم و مهيا شدن بر انجام كارى ( كردن يا نكردن ) در اين اختلاف است و بيشتر اصحاب بخاطر ظاهر اين اخبار گفتهاند : مؤاخذه ندارد ، و بيشتر سنيان و متكلمين و محدثين گفتهاند مؤاخذه دارد لكن نه مؤاخذه به آن گناهى كه تصميم انجام آن را دارد بلكه مؤاخذه به همين تصميم و عزم بر گناه .
تا آنجا كه گويد : ظاهر از اين حديث اين است كه فرقى در نكردن گناه با آهنگ آن ميان آنجائى كه از ترس خدا نكند يا براى حفظ آبرو و ترس از مردم ، نيست و آن گناه بر او نوشته نشود و نيز ظاهر اينست كه اينكه قصد گناه مؤاخذه ندارد مخصوص بمؤمنين است پس منافاتى با بعضى اخبار ديگر ندارد ( مترجم گويد : شاهد بر اين كلام حديث ( 2 ) است كه بيايد ) .
سپس كلامى از شهيد ( ره ) و شيخ بهائى ( قده ) نقل مىكند كه ملخص آن اينست كه شهيد ( ره ) فرموده است : قصد گناه تا مرتكب آن گناه نشود نه عقابى دارد و نه مذمتى ، و شيخ بهائى در شرح اين كلام گفته است : فرض شهيد ( ره ) اينست كه نيت گناه گر چه خودش گناه است ولى چون اخبار در عفو آن رسيده است عقاب و مذمتى بر او نيست گر چه استحقاق آن دو را دارد ، و گر نه حرام بودن عزم و قصد بر گناه در نزد ما و همچنين نزد عامه شكى در آن نيست سپس برخى از كلام عامه و خاصه را در اين باره در تفسير آيهء شريفه :